'Een geluidswal is een lapmiddel'

Bied de automobilist in plaats van geluidswallen uitzicht op het landschap, betoogt architect Francine Houben. ‘Nederland kent veel pijnlijke plekken.’..

Zelf rijdt Francine Houben bijna dagelijks over de snelweg A13, van haar huis aan de Kralingse Plas in Rotterdam naar haar kantoor in Delft. Als ze niet aan het werk is in Engeland, Spanje, Taiwan of een ander land waar gebouwen worden neergezet van haar architectenbureau Mecanoo.

Op de terugweg ziet zij een van de mooiste panorama's die zij kent. Vanuit Delft eerst het veenweidelandschap. Dan rijdt ze over de snelweg de Rotterdamse wijk Overschie binnen, onder een woud van 80-kilometerbordjes. Vervolgens gaat het omhoog naar de ringweg. Daar ziet zij, ongehinderd door geluidsschermen, de hoogbouw in het centrum liggen.

Tien jaar geleden vroeg Houben voor het eerst aandacht voor de ‘grootste publieke ruimte’ van Nederland: de snelweg. Het was een schot in de roos. Ze werd er in Delft hoogleraar ‘mobiliteitsesthetiek’ mee, een zelfbedachte naam voor, zeg maar, de schoonheid van verkeer en infrastructuur. Vervolgens was zij, in 2003, curator van de Internationale Architectuur Biënnale van Rotterdam, met hetzelfde thema. In onder meer Mobility: A room with a view, waarin trein en auto worden beschreven als ‘kamer met uitzicht’, bundelde ze haar inzichten.

De automobilist is lang verwaarloosd, stelde Houben, en het uitzicht van de automobilist ondergewaardeerd. Een van haar waarschuwingen: verhinder dat de snelweg verwordt tot een corridor tussengeluidsschermen en bedrijventerreinen.

Hoe staat het na tien jaar met de snelwegpanorama's? De vooruitzichten lijken niet gunstig. Minister Cramer van Milieu wil de strijd aanbinden met de geluidsoverlast van auto’s en treinen. Zij belooft, met de introductie van wettelijke ‘geluidsproductieplafonds’, een miljoen huizen door heel Nederland te gaan beschermen tegen verkeerslawaai. Verdere groei van het aantal kilometers geluidsscherm lijkt onvermijdelijk.

‘Ik maak me zorgen over dat plan’, zegt Houben. ‘Weet de minister zelf wat dat gaat betekenen? Ik ben bang dat de gevolgen ingrijpend zijn. Vaak zie je het effect van zo'n regeling jaren later. Dan dwingt de wet overal in Nederland tot het nemen van maatregelen, bijvoorbeeld tot het plaatsen van schermen.

‘Ik weet nog dat ik tegen Almere zei, toen ik daar stadsbouwmeester was: ‘Jullie zijn de enige stad zonder geluidsschermen. Daardoor zie je letterlijk de schoonheid van de stad, het groene wonen, het water. Maar ik moet nog zien of ze dat kunnen vasthouden.

‘In 1999 suggereerde ik dat er borden langs de snelweg moesten komen met ‘Hier is de Hollandse Waterlinie’ en dergelijke. Zoals je dat in Frankrijk hebt. Nu stáán die bordjes er, geplaatst door de ANWB. Laat ik positief blijven: hartstikke goed. Maar ze staan op idiote plekken, net voor een benzinestation bijvoorbeeld. Ze hebben kennelijk puntjes op de kaart gezet en niet gekeken vanuit het perspectief van de autorijder.’

Ze hebben er niets van begrepen?

‘Er gebeuren ook goede dingen, gelukkig. Veel bestuurders bij de overheid hebben een nieuwe manier van kijken gekregen. Er is bijvoorbeeld een rijksbouwmeester voor infrastructuur gekomen, Ton Venhoeven.

‘Er is veel meer aandacht gekomen voor die geluidsschermen - om die beter en mooier te maken. Maar het is niet genoeg. Kijk naar het A2-traject van Amsterdam naar Maastricht. Die is op de schop gegaan. Er zijn ongelooflijk veel geluidsschermen bijgekomen, al is daar wel veel aandacht naar het ontwerp gegaan.’

Op veel plekken kun je niet zonder geluidsschermen.

‘Je moet niet zo dicht op de snelweg bouwen. Wat woningen betreft kent Nederland heel pijnlijke situaties. Overschie in Rotterdam bijvoorbeeld. De weg door die wijk is door de jaren heen opgewaardeerd tot snelweg. Je moet in zo’n geval de knoop doorhakken. Of je pakt de wijk aan, of de weg.’

Wat vindt u zelf de mooiste geluidswallen?

‘Bijna allemaal worden ze op den duur lelijk. De landschappelijke oplossingen, met groen en begroeiing, zijn de beste. Ik hou van beton en glas, maar na vijf jaar ziet dat er niet meer uit. Het wordt niet onderhouden, dat is ook niet te doen. Een geluidswal blijft een lapmiddel. We moeten fundamentele oplossingen zoeken.’Wat denkt u van The Wall langs de A2, dat geluidsscherm bij Utrecht waarin een autoshowroom zit?

‘Het is een prachtig voorbeeld waarbij heel anders is aangekeken tegen de verhouding tussen snelweg en bebouwing. Maar ik zou niet willen dat heel Nederland zo wordt. De schoonheid van Nederland zit in de afwisseling van stad en open landschap. Het land rond de steden moet zichtbaar zijn. Dat is essentieel.’

Wat is het effect van die corridors?

‘Ze leveren een beklemmend gevoel op. Je sluit mensen van elkaar af. Zo erg als in Los Angeles is het hier nog niet. Die stad staat grotendeels achter de geluidsschermen. Alleen aan de graffiti zie je nog welke buurt er achter zit. Je ziet elkaar niet meer. In een samenleving vormt mobiliteit de verbinding met en voor een belangrijk deel ook het zicht op elkaar.’

De laatste tien jaar is het verkeer enorm toegenomen. Logisch dat Cramer geluidsschermen wil bouwen.

‘Hoge economie, hoge mobiliteit. De mobiliteit die we met zijn allen willen is niet te stoppen. De vraag is alleen hoe je de mobiliteit beter integreert in de samenleving.

‘Het overheidsbeleid is gebaseerd geweest op het idee dat de snelweg en de autogebruiker fout zijn. Uit dat idee komen ook de geluidsschermen voort. Zo is men de snelweg gaan behandelen als een riool, als een goot. Alles wat de stad niet wilde, werd langs die weg gedumpt. Het beeld dat aan de automobilist werd voorgeschoteld, was onbelangrijk.

‘Je kunt de mensen in Nederland niet opdelen in automobilisten, treinreiziger en fietsers. Mensen gebruiken al die vormen van vervoer. Die keuzevrijheid is juist zo mooi. Stop die automobilist dus niet langer in dat verdomhoekje.’

Wat te doen met de files? Is het rekeningrijden een oplossing?

‘Het rekeningrijden zal iets helpen. Maar het effect zal beperkt zijn. De files worden voor een belangrijk deel veroorzaakt door de leasebakken. Het bedrijfsleven zal gewoon betalen voor het rijden in de spits.

‘Wereldwijd gezien hebben we in Nederland relatief weinig last van files. Die horen bij een rijke samenleving. Eindeloos vrij baan geven aan de auto, werkt ook niet. Verbreed je de snelweg, dan loopt het vast bij de stadspoorten. Je moet een balans vinden. Ik verwacht veel van innovaties in communicatie. Een soort tomtom voor snelweggebruik: ‘Nu 50 rijden.’ Met borden die ook aangeven of je beter de fiets of de trein had kunnen nemen.’

Zijn er nog andere oplossingen?

‘Het gebruik van de elektrische auto en elektrische fiets gaat enorm toenemen, verwacht ik. Dat had ik tien jaar geleden niet voorzien. Je ziet ook steeds meer scooters verschijnen. Mensen gaan steeds meer schakelen tussen vormen van vervoer.

‘Kleine luchthavens zijn heel belangrijk aan het worden, maar ik wil vooral het Europese netwerk van hogesnelheidstreinen promoten. Dat gaat over echt comfort en over duurzaamheid. Op veel trajecten is de trein al sneller dan het vliegtuig. Spoorwegen vergen een enorme investering, maar ze zijn goud waard. Je komt precies aan waar je moet zijn.

‘We hebben in Europa een fantastisch hogesnelheidsnetwerk. Maar de route eindigt in Amsterdam. Dat is dom. Zorg als land dat je optimaal verbonden bent, anders: forget it!

‘Zo moet ook Almere worden opgenomen in dat internationale spoornetwerk. Die stad moet goed verbonden worden met Amsterdam. Of het nou een verbinding over het IJmeer wordt of via de Hollandse Brug. Als het maar een snelle verbinding is.’

Wat zou u zelf graag willen maken aan infrastructuur?

‘Een mooie brug! Waar? Almere, Rotterdam, er zijn genoeg plaatsen waar nieuwe verbindingen hard nodig zijn. Scheidslijnen in de maatschappij, zoals in Rotterdam tussen noord en zuid, hebben ook met mobiliteit te maken. Een nieuwe verbinding biedt nieuw perspectief.’

Meer over