reportage

Een doos handschoenen en 8 incontinentiematjes per patiënt per dag: het ziekenhuis gaat zijn afvalberg te lijf

Bij een ic-bed in het Erasmus MC ligt het materiaal dat voor één patient dagelijks wordt verbruikt.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Bij een ic-bed in het Erasmus MC ligt het materiaal dat voor één patient dagelijks wordt verbruikt.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Tijdens de coronagolven in het Erasmus MC viel het op: ‘We produceren zo ontzettend veel afval.’ De zorg is ongeveer even vervuilend als de luchtvaart. De Rotterdamse intensive care heeft een ambitieus plan opgesteld om de uitstoot te verlagen.

De dubbele deuren op de Rotterdamse intensive care zwaaien open. Op het bed ligt geen patiënt, maar een enorme berg spullen: 12 meter plastic slang, 108 handschoenen, 57 kompressen, 24 spuiten, 16 isolatiejassen, 8 incontinentiematjes, een doos mondkapjes, 3 rollen tape en nog veel meer. Alles is hermetisch afgesloten in plastic en papieren verpakkingen. Rondom het bed liggen zeven grote, blauwe vuilniszakken op de grond. Het is al het materiaal dat dagelijks nodig is om één ic-patiënt te verzorgen, uitgestald in een van de vijftig kamers van de ic-afdeling.

Ziekenhuisapotheker en projectleider duurzaamheid Nicole Hunfeld kijkt hoofdschuddend naar de berg spullen. ‘Tijdens de coronagolven stonden de afvalbakken voor beschermingsmateriaal buiten elke patiëntenkamer, vol in het zicht. Toen werden we plotseling met onze neus op de feiten gedrukt: we produceren in het ziekenhuis zo ontzettend veel afval.’

De Nederlandse zorgsector redt levens, maar is ook verantwoordelijk voor 6 à 7 procent van de nationale uitstoot van broeikasgassen.Dat is ongeveer vergelijkbaar met wat de Nederlandse luchtvaart jaarlijks aan CO2 de lucht in pompt.

De productie, het transport en de afvalverwerking van medische producten veroorzaken het grootste deel van de uitstoot van de gezondheidszorg. Dat moet anders, bedacht Hunfeld. In november zette ze samen met strategisch inkoper Maarten Timmermann het project Circulaire Intensive Care op touw om de ic van het Erasmus MC te verduurzamen.

Alles tellen

Om te beginnen maakte haar team samen met een adviesbureau een inventarisatie van alle materialen op de ic. Hunfeld: ‘Dagenlang telden we alles wat los en vast zat: injectienaalden en kompressen, infusen en tabletten, apparaten, beddengoed, schoonmaakmiddelen, enzovoorts.’ Vervolgens bepaalden ze het gewicht van al het materiaal en berekenden ze wat dat verbruik betekent voor de CO2-uitstoot, het waterverbruik en de boskap.

Alleen al het absorberend materiaal in alle incontinentiematten die de Rotterdamse ic-afdeling jaarlijks gebruikt, leidt tot flink wat houtkap: 5,5 voetbalvelden. De productie van medicijnen en plastic vergt bijna 4 miljoen liter water. Hunfeld: ‘Het referentiejaar was nota bene 2019, het jaar vóór covid-19. In 2020 zal het nog veel meer geweest zijn.’

Oplossingen

Het doel van Hunfeld is ambitieus: in 2030 wil ze 100 procent circulair werken. Dat wil zeggen, een ic realiseren waarbij afval niet bestaat omdat alle grondstoffen opnieuw worden gebruikt.

Hoe dat doel te halen? In eerste instantie dicht bij huis, door protocollen op de ic zelf aan te passen. ‘Iedereen op de ic is bereid mee te werken’, zegt ze. ‘Door afspraken te maken met de verpleging over het gebruik van bepaalde materialen kunnen we al veel besparen.’ Neem die incontinentiematten. Hunfeld: ‘Soms worden de matten gebruikt als tafelkleedje om bijvoorbeeld instrumenten op te leggen. Dat lijkt hygiënisch, maar het is niet nodig om zo te werken. En al helemaal niet duurzaam.’

Er liggen ook oplossingen buiten de muren van de ic, bijvoorbeeld bij de ontwerpers en fabrikanten van de materialen. De verpakkingen, maar ook de medische producten zelf bestaan uit allerlei materialen: hard plastic, zacht plastic, papier, rubber, pvc. Als ontwikkelaars die veelheid terugschroeven, wordt recyclen makkelijker. Daarnaast kijkt Hunfeld naar mogelijkheden om gebruikte metalen te steriliseren, in plaats van weg te gooien.

Cornelis Boersma, hoogleraar duurzame zorg en innovatie en niet betrokken bij het initiatief, is te spreken over het Circulaire IC-project van het Erasmus MC. ‘Het is een logische stap om bij het materiaal te beginnen, dat is tastbaar. Medewerkers zien zelf hoeveel afval ze moeten weggooien en zullen het effect van nieuw beleid meteen merken.’

Het Erasmus MC is niet het enige ziekenhuis dat op de duurzame toer gaat. Zorginstellingen, overheden en bedrijven hebben afspraken vastgelegd in het Green Deal Duurzame Zorg voor een Gezonde Toekomst. Hoopvol, vindt Boersma: ‘Veel partijen in de zorg committeren zich. Nu is het zaak dat zorgpartijen gaan samenwerken en kennis over duurzaamheid delen, zodat het wiel niet keer op keer uitgevonden hoeft te worden en we de zorg versneld kunnen verduurzamen.’

Zo kan het duurzamer:

Wegwerphandschoenen
De blauwe wegwerphandschoentjes, waarvan de ic er dagelijks een hele doos per patiënt doorheen jaagt, kosten veel water: jaarlijks meer dan 2,8 miljoen liter. Dat is meer water dan er in een olympisch zwembad past. Hunfeld: ‘Per patiënt gebruiken we dagelijks 108 handschoentjes, maar dat is helemaal niet nodig. De verpakkingen zijn zo onhandig ontworpen dat de verpleging vaak per ongeluk te veel handschoentjes meetrekt. Die vallen dan op de grond en op de ic geldt: alles wat op de grond valt, moet weg.’ Verderop in het ziekenhuis buigen afstudeerders van de TU Delft zich nu over het ontwerp van een minder vervuilend materiaal en een handzamer verpakking.

Wegwerpschorten
Voor de intensieve verzorging worden dagelijks zestien wegwerpschorten gebruikt per ic-patiënt. Om te voorkomen dat er zoveel plastic verspild wordt, kijkt Hunfeld nu naar de mogelijkheid om de oude, wasbare linnen jassen weer in gebruik te nemen. Het weggooien van één plastic schort staat qua ecologische voetafdruk namelijk gelijk aan twintig keer wassen. ‘Oudere verpleegkundigen moeten daar soms om lachen. Zij zeggen: linnen jassen, het lijkt wel alsof we terug in de tijd gaan.’

Meer over