Interview

Dure wanhoopsdaad voor beter leven

Het komt hier niet veel voor, maar het gebeurt: illegale handel in transplantatie-organen. Frederike Bemelman snapt de behoefte van de koper, maar: 'Orgaantoerisme is verboden en je riskeert je leven.'

Pakistaanse mannen tonen hun litteken na de verwijdering van een van hun nieren, die ze verkochten om schulden mee af te betalen. Beeld EPA
Pakistaanse mannen tonen hun litteken na de verwijdering van een van hun nieren, die ze verkochten om schulden mee af te betalen.Beeld EPA

'Op een dag kwam één van mijn patiënten aanzetten met een glimmende brochure. Daarin presenteerde een Colombiaanse transplantatiekliniek de oplossing voor zijn probleem. Bij de kliniek kon hij een nier kopen. Waar het orgaan precies vandaan kwam, bleef vaag. Volgens de kliniek hoefde mijn patiënt alleen zijn creditcardgegevens door te geven, in te checken in een hotel bij het ziekenhuis en te wachten tot zijn orgaan beschikbaar was. Dat zou niet lang hoeven duren, want er vallen veel doden in Colombia, zei de kliniek: mensen die omkomen bij verkeersongelukken of misdrijven.

'Ik zette daar vraagtekens bij. Je hoort ook verhalen dat mensen er van straat worden geplukt vanwege hun organen.'

Internist-nefroloog Frederike Bemelman is hoofd van het transplantatieprogramma van het Amsterdamse Academisch Medisch Centrum (AMC). Uit een vandaag gepubliceerd onderzoek onder zorgverleners van nierpatiënten blijkt dat illegale orgaanhandel ook onder Nederlandse patiënten voorkomt. Sommige zorgverleners zeggen zeker te weten dat hun patiënten een nier in het buitenland hebben aangeschaft. Anderen vermoeden het. Ook Bemelman heeft er ervaring mee.

'Vooropgesteld: in de 20 jaar dat ik dit werk doe, heb ik het zelden meegemaakt. Maar het gebeurt wel. Je moet je voorstellen: door terminaal nierfalen valt je hele leven in duigen. Gemiddeld duurt het vier jaar voordat een nieuwe nier beschikbaar is. Deze ziekte sloopt je. De patiënten zijn altijd dood- en doodmoe en hebben geen zin meer in het leven. Dan onderzoek je alle mogelijkheden die jouw bestaan weer draaglijk kunnen maken. Maar orgaantoerisme is verboden en je riskeert je leven.

undefined

Internationale studie

Het onderzoek naar illegale orgaanhandel is een initiatief van de sector Nefrologie en Transplantatie van het Erasmus MC. Daar huist sinds 2007 Elpat, een Europees platform dat zich richt op de ethische, juridische en psychosociale aspecten van orgaantransplantatie. De criminologen Frederike Ambagtsheer (initiatiefneemster van het onderzoek) en Linde van Balen zijn aangesteld om signalen van commerciële orgaantransplantatie te onderzoeken. Het gaat meestal om nieren, soms om levers en andere organen, zegt Willem Weimar, hoogleraar Interne Geneeskunde van het Erasmus MC en oprichter van Elpat. Volgens WHO-schattingen wordt 5 tot 10 procent van de 80 duizend donornieren jaarlijks illegaal getransplanteerd. Weimar denkt dat het werkelijke aantal 'vele malen' hoger ligt. Op het internet wordt geadverteerd door personen die een orgaan te koop aanbieden of er geld voor bieden. Het onderzoek naar illegale orgaanhandel wordt uitgevoerd met internationale zorg- en onderzoeksinstituten in Zweden, Bulgarije, Roemenië en Macedonië, en de Nationale Politie. De bevindingen worden op 21 november openbaar gemaakt bij Europol in Den Haag op een symposium over illegale orgaanhandel.

Naar Pakistan

'Ik heb zo'n vijf, zes keer illegale orgaanhandel vermoed. Zo vroeg een van mijn patiënten of ik medicatie wilde voorschrijven. Hij ging naar Pakistan voor een niertransplantatie. Het was een vaag verhaal. Ik heb het niet gedaan. Maar later kwam hij bij me terug met een nieuwe nier.

'Er was zelfs, jaren geleden, even sprake van een epidemietje. Een aantal patiënten - ze hadden elkaar ontmoet tijdens de dialyse - vertrok binnen relatief korte tijd naar Pakistan, het goedkoopste land voor transplantaties. Ze kwamen terug met een nieuwe nier. Eén patiënt had er connecties, hij was er geboren. Dan kun je nog denken dat hij daar een familielid bereid vond een nier vrijwillig te doneren. Maar de anderen waren Nederlanders. Ik neem aan dat zij daar geen Pakistaanse familie hebben.

null Beeld Guus Dubbelman
Beeld Guus Dubbelman

'Uiteraard confronteer je de patiënten ermee en vraag je of het een commerciële transplantatie was. Maar ze zeggen altijd 'nee, de nier kwam van een achterneef- of nicht'. Ze weten dat het verboden is. Schaamte over het morele aspect speelt ook mee.

'Eén patiënt gaf toe betaald te hebben. Via internet had hij een donor gevonden en was naar Istanbul gegaan. Hij had 100 duizend dollar betaald. Het was een wanhoopsdaad geweest en hij zat er erg mee. Hij hoopte dat de transplantatie geen nare gevolgen had voor de donor en heeft deze later financieel extra gecompenseerd.

'Je weet niet hoe daar wordt omgegaan met de donor en hoe de nazorg is geregeld voor hem of haar. In China worden organen uit geëxecuteerden gehaald voor transplantatie. Omdat levende donoren beter zijn dan overleden donoren, worden ze soms geopereerd vlak voordat ze geëxecuteerd worden. Dat is heel luguber.

'En in India is onderzoek gedaan naar hoe het donoren na de transplantatie verging. Er zijn daar enkele regio's waar illegale orgaanhandel relatief veel voorkomt. Daaruit bleek dat de donoren vaak gokschulden hadden of financiële problemen door drank- en drugsmisbruik en om die reden een orgaan afstonden. Ze kregen geld voor hun nier, maar uiteindelijk verbeterde hun situatie niet.

Zorgplicht

'Uit onderzoek blijkt juist dat altruïstische donoren, mensen die vrijwillig een nier afstaan om een ander te helpen, er over het algemeen wel beter uitkomen. Ze worden van tevoren uitvoerig gescreend en hebben er psychisch vaak voordeel van. Ze voelen zich meer mens, completer.

'Nederlandse patiënten die plotseling uit het buitenland terugkomen met een nieuwe nier, verzorgen we wel. We hebben nu eenmaal zorgplicht. Ik zal deze patiënten nooit aangeven bij de politie, dan schaad je de vertrouwensrelatie. Maar een anoniem meldpunt waarop ik de patiënt kan attenderen, zou goed zijn. Ze vormen immers een bijzondere groep. We moeten meer weten over waarom zij die stap zetten. Hebben wij hun wel genoeg voorgelicht over de mogelijkheden binnen Nederland over altruïstische donatie? En over de hulp die ze kunnen krijgen bij hun zoektocht? Daar kunnen we van leren.

'Bovendien wil je weten hoe ze het geregeld hebben. Wat mij betreft moeten niet de patiënten worden aangepakt, maar de orgaanmakelaars, degenen die het faciliteren en er ongetwijfeld het meeste aan verdienen. Dat is een schimmige wereld.

'Als ik kijk naar de kwaliteit van het chirurgische werk, kan ik niet zeggen dat de vermoedelijk illegale transplantaties slecht zijn uitgevoerd. Pakistaanse chirurgen zijn vaak getraind in Engeland en hebben een uitstekende opleiding. Toch zijn er risico's. Je moet niet alleen kunnen vertrouwen op je chirurg, maar ook op de zorgketen daaromheen. Zo is het de vraag of de donor voldoende gescreend wordt. We hebben de indruk dat alleen de basistesten worden gedaan en er niet gekeken wordt naar hepatitis-C of hiv. Ik zou liever geen nier van een hiv-patiënt willen.'

Meer over