Drie recepten om zelfmoord te bestrijden

'Verlang je wel eens naar de dood?' is een vraag die huisartsen, psychologen, familieleden, collega's, docenten en ook de postbode depressieven moeten durven stellen. Bespreekbaar maken van suïcide-gedachten is de inzet van een preventie-campagne die dinsdag is begonnen. En er is meer dat werkt.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Om het al jaren toenemende aantal zelfmoorden terug te dringen, gaat in zeven regio's een proef van start met een in Duitsland succesvolle methode. In de stad Neurenberg nam het aantal suïcides in twee jaar tijd af met twintig procent. Drie beproefde recepten.

Praat erover

Het bekende taboe doorbreken werkt, zo blijkt uit de Duitse aanpak. Iemand die zo depressief is dat een zelfgekozen dood de enige uitweg lijkt, zwijgt doorgaans over deze gedachten en plannen. Uit schaamte, om zijn omgeving niet te belasten, maar ook uit angst dat hem de pas wordt afgesneden. Dit terwijl, volgens directeur Jan Mokkenstorm van de hulplijn 113online, een serieus verlangen uit het leven te stappen bij een depressie vaak niet voortkomt uit een daadwerkelijke doodswens, maar uit een overtuiging of angst niet verder te kunnen leven. Professionele hulp kan een uitweg bieden. Maar die blijft vaak uit of schiet tekort omdat de nabije omgeving of hulpverlener geen weet heeft van deze doodswens. Omdat niemand er doorgaans naar durft te vragen, ook hulpverleners niet, bang voor het antwoord. 'Er heerst een grote verlegenheid te handelen,' zegt Gerdien Franx van 113online.

Uit recent wetenschappelijk onderzoek van klinisch psycholoog Derek de Beurs blijkt dat alleen al het gesprek aangaan over een doodsverlangen een positief effect heeft. 'Zo'n gesprek geeft erkenning, verbreekt het isolement en vergroot het vertrouwen dat een oplossing mogelijk is,' aldus De Beurs. Wie de gelegenheid krijgt erover te praten heeft een grotere kans op herstel, dan wie het voor zich houdt, vertelt hij. De campagneleus 'Zelfmoord praat erover' die komende maanden door Nederland waart, moet zulke gesprekken aanmoedigen. 'Openheid helpt iemand die uit het leven wil stappen uit een isolement,' zegt Lut Wouters uit het Vlaamse Kortrijk. Zij verloor twee jaar haar 28-jarige dochter aan een zelfgekozen dood. 'Wie met suïcideplannen rondloopt, zoekt naar zingeving en naar een plaats in de maatschappij. Het is een fase, die met goede hulp en zorg van de omgeving weer kan voorbij gaan.'

Zelfmoord

In 2015 maakten in Nederland 1871 burgers een einde aan hun leven. Onder hen waren 1280 mannen en 591 vrouwen. Nederland staat met Griekenland aan kop in Europa.

Echtscheiding is bij zowel mannen als vrouwen een belangrijke risicofactor. Wereldwijd neemt het aantal zelfmoorden al jaren toe. Elke 40 seconden berooft iemand zich van het leven.

Een preventieprogramma in Duitsland, Nürnberger Bündnis gegen Depression, leidde tot een daling van 20 procent.

Achttien Europese landen, Canada en Chili gebruiken deze methode nu. In Nederland zal zij worden toegepast in de regio's waar zelfmoord het meest voorkomt: in Zeeland, Den Haag, Zuidoost Brabant, Zaanstad-Waterland, Haarlem-Kennermerland, Friesland en Groningen.

De campagne wordt uitgevoerd door de Stichting Supranet GGZ, een initiatief van zorginstelling 113online.

Trainen poortwachters

Huisartsen, psychologen en psychiaters leren in trainingen hoe zij bij cliënten signalen van een doodswens kunnen opvangen en hoe zij vervolgens gesprekken daarover kunnen voeren. Belangrijk is dat zij hun cliënt niet veroordelend of bezorgd toespreken, maar suïcidale gedachten normaliseren als een vaker voorkomend verschijnsel bij een depressie. 'Het is van belang iemand met een doodsverlangen niet te zien als een zieke, maar als een mens die verkeert in een existentiële crisis en hulp nodig heeft bij het vinden van zingeving,' zegt de Belgische psycholoog Alexander Verstaen. Vooral huisartsen hebben een cruciale rol bij het signaleren en bespreken van suïcidale gedachten en plannen, omdat zij doorgaans de eersten zijn bij wie iemand met een zware depressie aanklopt, overigens vaak zonder het beestje bij de naam te noemen. Van degenen die zelfmoord heeft gepleegd, blijkt 40 procent kort daarvoor bij de huisarts te zijn langs geweest.

Omdat een meerderheid van de personen die zichzelf om het leven hebben gebracht, onbekend was bij de hulpverlening, is het belangrijk ook andere 'poortwachters' alert te maken. Daarom worden ook trainingen gegeven aan burgers die beroepshalve in aanraking kunnen komen met risicogroepen - zoals gescheiden of recent werkloos geworden mannen en vrouwen van middelbare leeftijd, jongeren en zzp'ers die niet kunnen rondkomen. Het gaat bijvoorbeeld om medewerkers van het UWV, schuldhulpverleners, docenten, dominees, pastors, deurwaarders, politieagenten en medewerkers van de Spoorwegen. In Engeland zijn kappers en taxichauffeurs getraind, in Finland postbodes die vervolgens aanbellen bij bewoners die zich nooit laten zien. Als bij hen de alarmbellen gaan rinkelen, zullen deze 'poortwachters' hulpverlening waarschuwen.

Samenwerking

Een therapie en eventueel medicijnen tegen depressie zijn niet voldoende. Om iemand in een zware depressie van zijn doodswens af te helpen, is de steun van de omgeving net zo belangrijk. Een vangnet zorgt voor bescherming. Dat samenwerking tussen hulpverlening en de nabije omgeving van groot belang is, heeft Lut Wouters aan den lijve ondervonden. Haar dochter kampte met een depressie en suïcidale gedachten en kwam in een psychiatrische instelling terecht. Daar kreeg ze medicatie en werd geïsoleerd om te voorkomen dat ze de daad bij het woord zou voegen. De ouders wilden betrokken worden bij de hulpverlening, maar vonden geen gehoor. Kort nadat de dochter van Lut en haar man Willy naar huis kwam, beroofde ze zichzelf van het leven. Het echtpaar heeft een netwerk opgericht, Re-member, dat hulpverleners en familie van jongeren of volwassenen die met een zware depressie worstelen, moet stimuleren samen te werken. 'Je moet vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid op zoek gaan naar wat er aan de hand is, naar wat de oorzaken en de oplossingen zijn.' Bij die samenwerking zijn verschillende hulpverleners zoals huisartsen, therapeuten en verpleegkundigen betrokken, die kennis en gegevens uitwisselen.

Lut Wouters is voorstander van het Columbus project, dat een therapie gebruikt geïnspireerd op de Open Dialogue methode van de Finse psychotherapeut Jaakko Seikkula. Daarin gaan cliënt, hulpverlener en het sociale netwerk samen om de tafel om de problemen in kaart te brengen en een oplossing te zoeken. Deze methode is wereldwijd de meest effectieve methode gebleken bij patiënten die kampen met psychoses, die soms kunnen leiden tot zelfmoord. Een zware depressie is geen geïsoleerd probleem, erfelijkheidsfactoren en de sociale omgeving waarin iemand is opgegroeid en in functioneert spelen altijd een rol, zegt psycholoog Alexander Verstaen. 'Zonder nadrukkelijk te spreken over schuldigen, want daarvan is ook bij suïcide geen sprake.'

Meer over