Door de kosmos met Hawking

De Teleac-serie Stephen Hawking's Universum gaat niet alleen over zekerheden, zoals Galilei's telescoop of het Doppler-effect, ook de twijfels komen aan bod....

OERKNAL en Eindkrak, zwarte gaten en witte dwergen, supernova's en wormgaten: het zijn begrippen uit de kosmologie die bij een groot publiek tot de verbeelding spreken - al kunnen de meeste niet-sterrenkundigen zich maar moeilijk voorstellen wat een zwart gat nu eigenlijk is. Als ze dat wel kunnen, is de kans groot dat ze A Brief Histoy of Time van Stephen Hawking hebben gelezen, in het Nederlands vertaald als Het Heelal.

Met dat boek maakte Hawking sterrenkunde voor een breed publiek toegankelijk, zonder ingewikkeld jargon. In zijn inleiding schreef Hawking te hebben gehoord dat hij bij elke wiskundige formule de helft van zijn lezers zou kwijtraken, waarna hij besloot alleen Einsteins vergelijking E = mc2 te vermelden. Later zei Hawking inderdaad te vrezen dat die formule de verkoop van zijn boek had gehalveerd. Inmiddels is de oplage de negen miljoen gepasseerd.

Hawking (1942), hoogleraar toegepaste wiskunde en theoretische natuurkunde in Cambridge, is door een ongeneeslijke zenuwziekte veroordeeld tot een rolstoel en een spraaksynthesizer. Met minieme bewegingen van duim en wijsvinger op een drukkussen kan hij via een speciale database op het computerscherm woorden en zelfs hele zinnen aanwijzen en laten uitspreken. Zijn status als briljante wetenschapper leverde Hawking een bijrol op in een aflevering van Star Trek: The Next Generation. In starship Enterprise speelt hij een potje poker met bemanningslid Data en met zijn collega-fysici Isaac Newton en Albert Einstein.

Ook in de documentaire-serie Stephen Hawking's Universum die door Teleac/NOT vanaf zondag uitzendt, wordt Hawking in een dergelijke galerij der groten geplaatst.

In zes afleveringen van elk vijftig minuten wordt een reis door de kosmos gemaakt en verhaald over de wetenschappers die door de eeuwen heen een bijdrage hebben geleverd aan ons begrip van het heelal: Ptolemaeus, Copernicus, Einstein en Galilei, wiens driehonderdste sterfdag overigens samenviel met de geboortedag van Hawking.

Het was geen eenvoudige opgave die programmamaker Filkin zich stelde. Want Stephen Hawking's Universum is bepaald niet de eerste afgeleide van A Brief History of Time. Eerder verschenen cd-roms, strips, biografieën en tv-series geïnspireerd op de bestseller en zijn tot de verbeelding sprekende auteur. Hawking zat daarom niet te wachten op het zoveelste eerbetoon aan 'een briljante geest in een verlamd lichaam'. Om al zijn tijd aan de documentaire te kunnen wijden, ging Filkin met vervroegd pensioen; tot 1994 was hij hoofd van de wetenschappelijke afdeling van de BBC.

Ondertitel van Stephen Hawking's Universum en van het bijbehorende cursusboek is Het mysterie van het heelal verklaard. Filkin maakt duidelijk hoe al sinds de Griekse Oudheid wordt geprobeerd dit mysterie te ontrafelen en hoe de katholieke kerk het inzicht dat de aarde niet het middelpunt van het heelal is, probeerde te ontkennen. Pas in de jaren tachtig van deze eeuw gaf het Vaticaan toe dat Galilei gelijk had.

De serie toont de telescoop waardoor Galilei voor het eerst de manen van Jupiter zag, de plek waar Edwin Hubble de kleur van het sterrenlicht waarnam en legt uit hoe Christian Doppler het naar hem genoemde effect ontdekte.

Aardig is dat in de documentaires ook de huidige twisten en twijfels tussen wetenschappers aan bod komen, bijvoorbeeld over de vraag of er vijftien miljard jaar geleden daadwerkelijk een Oerknal kan zijn geweest en of we een Eindkrak moeten vrezen.

Volgens Hawking hoeven we die eventuele Eindkrak overigens pas over nóg eens vijftien miljard jaar te verwachten.

De vraag is, of het ooit zal lukken het heelal volledig te doorgronden. Om daarin te slagen, moet volgens Hawking de algemene relativiteitstheorie van Einstein worden verenigd met het onzekerheidsprincipe van de quantummechanica. 'Het uiteindelijke doel van een volledige en eenduidige theorie', zegt Hawking zelf, 'zou wel eens heel dichtbij kunnen liggen, maar zou ook wel eens net buiten ons bereik kunnen blijven.'

Filkin heeft geen standaard zo-zit-het-en-niet-anders-documentaire gemaakt, al blijven sommige speculaties aan de oppervlakte steken. Zo memoreert hij in het cursusboek kosmoloog Lee Smolin, die parallellen zoekt tussen de ontwikkeling van het heelal en Darwins ideeën over evolutie. Hoe hij op die gedachte kwam en of het Smolin is gelukt een theorie op te stellen, blijft echter onvermeld.

Stephen Hawking's Universum is een fascinerende serie, al was het maar omdat een deel van de commentaarteksten door Hawking zelf is ingesproken. De toegankelijkheid van A Brief History of Time is overeind gebleven. Wel enigszins overbodig lijkt het bijbehorende 'cursusboek' dat Filkin schreef. Dat boek is immers, zo meldt het colofon, 'gebaseerd op de Teleac-serie, die gebaseerd is op Stephen Hawking's beststeller, A Brief History of Time'.

Wie zich écht dieper in zwarte gaten en/of de Oerknal wil begeven, kan beter voor een tientje meer de prachtig geïllustreerde heruitgave van Het Heelal aanschaffen. Met een nieuw toegevoegd hoofdstuk over wormgaten en tijdreizen, en nog altijd met slechts één wiskundige formule.

Bart Dirks

Teleac/NOT: Stephen Hawking's Universum

Nederland 2, 26 oktober t/m 30 november, 23.00 uur

David Filkin: Stephen Hawking's Universum

Uitgeverij Terra; f 49,90

ISBN 90 6533 438 6

Meer over