Dit zijn de Nationale Iconen

De Deltawerken zijn wereldberoemd, de kunstnier en de cd ook, maar welke baanbrekende projecten kunnen Nederland nu op de kaart zetten? Donderdag reikte minister Henk Kamp van Economische Zaken aan vier vernieuwers de titel Nationaal Icoon 2014 uit. Dat was voor het eerst. Over twee jaar wordt de prijs opnieuw uitgereikt. Er is geen geldbedrag aan verbonden, maar de winnaars mogen mee op handelsmissies en krijgen ieder een minister of staatssecretaris als ambassadeur toegewezen die hen zal ondersteunen. Wie wonnen er?

Eric Van Den Outenaar
De vier prijswinnaars met juryvoorzitter Hans Wijers (links) en naast hem initiatiefnemer van het project, minister Henk Kamp. Beeld Jiri Buller
De vier prijswinnaars met juryvoorzitter Hans Wijers (links) en naast hem initiatiefnemer van het project, minister Henk Kamp.Beeld Jiri Buller

Solynta

Icoon: Solynta, een nieuwe veredelingstechniek voor een betere en gevarieerde aardappel
Wie: Hein Kruyt, Theo Schotte, Johan Trouw, Pim Lindhout
Sinds: 2008

Het meest innovatieve aan Solynta is dat het pootaardappelen vervangt door zaad. Landbouwers moeten wereldwijd nu nog zo'n 10 procent van hun oogst achterhouden voor de volgende oogst. Solynta vervangt dat door zaad. 'Een klein zakje zaad kun je via PostNL makkelijker over de hele wereld versturen dan een paar duizend kilo aan pootaardappelen.'

Een aardappel die minder vet opneemt en 'gezonde frites' voor kinderen mogelijk maakt. Of een ras dat resistent is tegen allerlei hardnekkige ziekten in de landbouw en daarmee een veel rijkere oogst oplevert. Al die nieuwe mogelijkheden komen dankzij de innovatieve veredelingstechniek van het Wageningse aardappelbedrijf veel dichterbij.

Van de veredeling van aardappelen werd tot op heden eigenlijk niet serieus werk gemaakt, zegt directeur Hein Kruyt. 'Om tot een nieuwe aardappel te komen, moet je eerst veel jaren overbruggen waarin de planten alleen maar bladeren produceren. De drempel om in vernieuwde aardappelen te investeren is voor bedrijven daarom te hoog.'

Kruyt komt net als zijn medeoprichters uit de wereld van de tomatenteelt, waar veredelen aan de orde van de dag is. 'We zijn in staat door een andere bril naar de aardappel te kijken.' En nu komt er dus aardappelzaad.

Het duurt nog wel een jaar of twee voordat het de markt op kan. De vier heren vechten nog om de naam. 'We volgen de aardappeltraditie door hem naar een dochter te noemen, het probleem is alleen: we hebben allemaal dochters.'

Hein Kruyt van Solynta Beeld Jiri Buller
Hein Kruyt van SolyntaBeeld Jiri Buller

Gekweekte stamcellen

Icoon: Gekweekte stamcellen
Wie: Hans Clevers (57)
Sinds: 1989

In 2007 was Hans Clevers de eerste die het lukte om met behulp van stamcellen van muizen orgaantjes buiten het lichaam te 'kweken' en binnen het lichaam orgaanweefsel te laten aangroeien.

Inmiddels ligt de weg open om hetzelfde op grotere schaal te doen met menselijke organen. Daardoor wordt het mogelijk om bijvoorbeeld tumorweefsel buiten het lichaam te kweken en het monster te gebruiken om medicijnen te testen. 'Zo krijgen patiënten in één keer het juiste middel en dat bespaart onnodige bijwerkingen.'

Maar er kan nog veel meer. Het doel is om deze 'organoïdentechnologie' te gebruiken om nieuwe organen te kweken, bedoeld voor transplantatie.

De arts en geneticus Hans Clevers is sinds twee jaar bij het grote publiek bekend als president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de opvolger van Robbert Dijkgraaf. Clevers heeft al zeker zo'n twintig prominente wetenschapsprijzen op zijn naam staan, waaronder de Spinozaprijs, de Louis-Jeantet Prijs en onlangs nog de Massachusetts General Hospital Award in Cancer Research. Toch zegt hij juist met deze Nationale Icoon heel blij te zijn. 'Het eervolle is dat je vanuit de hele breedte van de wetenschap en technologie uitgekozen wordt.'

Het Hubrecht Instituut en het UMC Utrecht hebben de patenten op Clevers' techniek ondergebracht in een gezamenlijke stichting. Er lopen gesprekken met grote farmaceuten, waaronder Novartis, over mogelijk grote samenwerkingsdeals. Toch streeft Clevers naar onafhankelijkheid via zijn stichting. 'We willen wel winst maken, maar dat moet ten goede komen aan het onderzoek.'

Volgend jaar treedt hij af als president van de KNAW om zich weer volledig op het onderzoek te richten. 'Het zijn twee volle banen, dat realiseer ik me nu.

Hans Clevers Beeld Jiri Buller
Hans CleversBeeld Jiri Buller

QuTech

Icoon: QuTech, ontwikkeling van quantumcomputers
Wie: Leo Kouwenhoven (50)
Sinds: 2012

Computers die miljarden malen sneller rekenen dan de huidige. Dat kan het resultaat zijn van de prestatie die de Nederlandse natuurkundige Leo Kouwenhoven in 2012 leverde: hij nam als eerste in de wereld het majorana-deeltje waar. Het beroemde elementaire deeltje was al in 1937 door de Italiaanse natuurkundige Ettore Majorana voorspeld. Nog nooit had een wetenschapper er daadwerkelijk zijn vingers achter weten te krijgen.

Met zijn prestatie zette de hoogleraar Nederland in één klap op de kaart als voorloper in de quantumcomputertechnologie. 'We zijn in staat om met de deeltjes de basis van computers helemaal op nieuw te definiëren.' De bestaande computers werken met een codetaal van nullen en enen. In de computers van de toekomst kunnen quantumbits de nullen als enen tegelijk laten bestaan waardoor computers ongelooflijk veel sneller worden. 'De mogelijkheden met computers worden grenzeloos.'

Er zijn vele toepassingen, zegt hij. Zo wordt het mogelijk om informatie te teleporteren, gegevens verdwijnen bij de zender en verschijnen bij de ontvanger zonder daadwerkelijk door de tussenliggende ruimte te reizen. 'Zo kan niemand ooit nog je pincode stelen.' Ook kunnen de computers medicijnonderzoek vooruit helpen.

Het is Kouwenhovens droom dat rond het onderzoeksproject QuTech in Delft allerlei nieuwe bedrijvigheid ontstaat en de Nederlandse nanochips, met draden en verbindingen ter grootte van een duizendste van een haar, een nationaal exportproduct worden. 'Bedrijven als Google, Microsoft en IBM komen allemaal langs om van ons te leren. We zijn dus op de goede weg.'

Leo Kouwenhoven Beeld Jiri Buller
Leo KouwenhovenBeeld Jiri Buller

Bioneedle

Icoon: Bioneedle
Wie: Gijsbert van Wijdeven (59)
Sinds: 2001

Dankzij de injectiesystemen van Bioneedle kunnen mensen in ontwikkelingslanden in de toekomst betere en veiligere vaccinaties krijgen. Ook patiënten op uiterst afgelegen plekken. Er komt namelijk 'geen rompslomp van spuiten, naalden, flesjes en koelkasten' meer aan te pas. Een simpel apparaat brengt de naald met het medicijn automatisch onder de huid, waardoor ook mensen zonder medische achtergrond de injecties kunnen uitvoeren.

Van Wijdeven kwam op het idee dankzij de koeien, kippen en varkens van West-Brabant. 'Bionaties' noemde hij het, vaccinaties met een biologisch afbreekbare injectienaald die de al meer dan 150jaar oude methode van vaccineren vervangt.

Dat zijn uitvinding wereldwijde impact heeft, realiseerde hij zich toen de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) hem vroeg zijn product te presenteren. 'Ze vertelden me dat ik in één klap het mondiale vaccinatieprobleem kon oplossen.'

Voor zijn revolutionaire naalden gaf hij zijn praktijk als dierenarts op en stak zijn spaargeld in de doorontwikkeling. Zijn product moest eerst nog klinisch worden getest. Toch lopen er al gesprekken met een aantal landen en hebben de bedrijven die aan een ebolavaccinatie werken interesse, zegt Wijdeven: 'Koeien en varkens zijn belangrijk, maar de mensheid is net iets belangrijker.'

Gijsbert van Wijdeven Beeld Jiri Buller
Gijsbert van WijdevenBeeld Jiri Buller
Meer over