'Dit is veel ingewikkelder dan een karretje op Mars zetten'

De befaamde Hubble-ruimtetelescoop krijgt een opvolger: de James Webb Space Telescope. Groter, duurder, beter. De wetenschappelijk projectleider verwacht een nieuwe revolutie.

Govert Schilling
De gesegmenteerde spiegel van de James Webb-telescoop in de testruimte van het Goddard Space Center van de NASA in Maryland, VS. De spiegel heeft een doorsnee van 6,5 meter. Beeld Chris Gunn/NASA
De gesegmenteerde spiegel van de James Webb-telescoop in de testruimte van het Goddard Space Center van de NASA in Maryland, VS. De spiegel heeft een doorsnee van 6,5 meter.Beeld Chris Gunn/NASA

De opvolger van ruimtetelescoop Hubble is klaar. Bij NASA's Goddard Space Flight Center in Greenbelt, Maryland, wordt de James Webb Space Telescope (genoemd naar een voormalige NASA-topman) deze zomer onderworpen aan trillingstests. Het is het grootste, duurste en ingewikkeldste instrument dat de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie ooit heeft gebouwd: gewicht 6,2 ton, een spiegel van 6,5 meter en een zonnescherm van 20 bij 15 meter. Wetenschappelijk projectleider en Nobelprijswinnaar John Mather verwacht een nieuwe revolutie in de sterrenkunde.

Ligt alles op schema?

'We werken in ploegendienst. De telescoop zelf is klaar. De camera's en meetinstrumenten (waaronder het Europese instrument MIRI, red.) zijn gemonteerd. Na de trillingstests hier op Goddard volgen de vacuümtests in Houston. Dan de integratie met het gigantische zonnescherm, dat de gevoelige telescoop koel en beschaduwd houdt, bij hoofdaannemer Northrop Grumman in Californië. En tot slot per schip naar de lanceerbasis in Frans Guyana, via het Panamakanaal. De geplande lanceerdatum, oktober 2018, staat nog steeds.'

Wat is uw grootste zorg?

'De 6,5 meter grote telescoopspiegel bestaat uit 18 zeshoekige segmenten. Net als het zonnescherm kan hij pas in de ruimte worden uitgevouwen. Als dat niet lukt, is de telescoop onbruikbaar. Het is veel ingewikkelder dan een karretje op Mars zetten - er kan veel meer misgaan.

'Maar we hebben alle belangrijke onderdelen dubbel uitgevoerd, voor de zekerheid, en alles is uitentreuren getest. Het wordt twee weken lang nagelbijten, maar ik slaap er niet minder om - ik doe niet aan nachtmerries.'

Kunnen astronauten onderhoud aan de telescoop plegen, net als bij Hubble gebeurde?

'Nee. De James Webb-telescoop draait straks in een baan om de zon, op 1,5 miljoen kilometer van de aarde. Misschien kan het toekomstige Orion-ruimteschip er ooit naar toe, en in principe zou de ruimtetelescoop ook teruggebracht kunnen worden in een baan om de aarde. Maar hij is totaal niet ontworpen voor astronautenbezoek. Het was onze taak om ervoor te zorgen dat we nooit een onderhoudsploeg nodig hebben. Volgens mij is dat gelukt.'

Werkt James Webb dan straks niet met verouderde instrumenten?

'De camera's en spectrografen kunnen inderdaad ook niet vervangen worden. Maar we maken gebruik van de allerbeste hardware die er bestaat. De instrumenten werken op infrarode golflengten en we zitten qua gevoeligheid al aan de limiet van wat er mogelijk is. Ik verwacht niet dat er op afzienbare termijn veel betere technieken beschikbaar zullen zijn.'

Wat gaat de nieuwe telescoop ons opleveren?

'Er zijn vier belangrijke thema's. We willen weten hoe de allereerste sterren en sterrenstelsels in het heelal eruit zagen. We gaan de evolutie van sterrenstelsels zoals ons eigen Melkwegstelsel in detail bestuderen. We komen meer te weten over de geboorte van sterren en planetenstelsels.

'En door precisie-onderzoek aan planeten bij andere sterren ontdekken we misschien of er elders in het heelal leven voorkomt. Niemand weet nu nog uit welke hoek de grootste verrassingen komen, maar revolutionair wordt het sowieso.'

Begin jaren negentig dacht u nog dat de nieuwe telescoop goedkoper zou zijn dan Hubble en in 2011 gelanceerd zou worden.

'De faster, better, cheaper-benadering van de toenmalige NASA-topman Daniel Goldin bleek niet te werken. In 2011 was er sprake van enorme vertragingen en kostenoverschrijdingen. Het Amerikaanse Congres eiste toen een plan dat wél haalbaar is. Dat betere plan - 8 miljard dollar en een lancering in het najaar van 2018 - was veel duurder en tijdrovender, maar we hebben het daarna nooit meer hoeven aan te passen.'

Lijden kleinere initiatieven niet onder zo'n geldslurpend megaproject?

'Vóór de lancering waren veel astronomen ook kritisch over de Hubble. Van de James Webb-telescoop is ook gedacht: als we hem om zeep helpen, kunnen we het geld voor onze eigen projecten gebruiken. Maar zo werkt het niet. Hubble heeft de astronomie op elk deelgebied vooruitgeholpen. Ik weet zeker dat straks ook iedereen van de James Webb Space Telescope gebruik wil maken.'

U kreeg in 2006 een gedeelde Nobelprijs Natuurkunde voor uw werk aan de kosmische achtergrondstraling, met de COBE-satelliet. Welk project is spannender?

'COBE was veel kleiner - meer hands-on, daar houd ik van. Maar het was ook een wetenschappelijk experiment met slechts één welomschreven doel. De James Webb Space Telescope is een reusachtig multi-purpose- instrument voor elke sterrenkundige, dat maakt het zo bijzonder.'

Meer over