De week in wetenschapTonie Mudde

Dilemma: proefpersonen in placebogroep eerder vaccin geven?

null Beeld

En al die proefpersonen die een placebo kregen bij de vaccinonderzoeken: mogen zij óók voorrang bij vaccineren?

De huisartsen, de boa’s, de leraren: deze week lobbyde de ene na de andere beroepsgroep om vooraan in te voegen in de rij wachtenden op vaccinatie. De voorzitter van een gehandicaptenorganisatie zag er in deze krant een Belgenmop in. Waarom bussen bij onze zuiderburen twaalf meter breed zijn en drie meter lang? Omdat iedereen voorin wil zitten.

En dan is er nóg een groep die aanspraak maakt op snellere inenting: de proefpersonen die meedoen aan de vaccinonderzoeken. Deze vrijwilligers weten namelijk niet zeker of ze het vaccin kregen, of een placebo. Logisch, want als proefpersonen dit wél weten, kunnen ze zich anders gaan gedragen. Heb ik het echte vaccin gekregen? Mooi, dan ga ik vanaf nu weer elk weekend karaokefeestjes organiseren thuis. Snotneuzen ook welkom, ik ben toch gevaccineerd.

Om precies te weten hoe goed het vaccin beschermt, mag noch degene die de prik geeft, noch de ontvanger  weten of de injectiespuit een placebo bevat of de werkende stof. Een loting bepaalt wie welke inenting krijgt. Zo’n dubbelblind gerandomiseerd onderzoek is de gouden standaard van medisch onderzoek naar behandelingen.

Maar wat als een paar maanden later blijkt dat het vaccin weinig bijwerkingen heeft en ontzettend goed beschermt? Dat maakt proefpersonen nog nieuwsgieriger: ben ik nou beschermd of niet? De Amerikaanse site Stat beschrijft het geval van een gepensioneerde arts en zijn vrouw, die beiden deelnamen aan de Pfizer-studie. O, wat zou het toch fijn zijn om te weten of ze het echte vaccin hebben gehad, om beter te kunnen inschatten hoe veilig het is de kleinkinderen te bezoeken.

Het AstraZeneca vaccin, een van de vaccins tegen ­covid-19. Proefpersonen willen ook graag voorrang bij de vaccinatie. Beeld Getty Images
Het AstraZeneca vaccin, een van de vaccins tegen ­covid-19. Proefpersonen willen ook graag voorrang bij de vaccinatie.Beeld Getty Images

Hoe begrijpelijk zo’n wens ook is, vanuit methodologisch standpunt houden wetenschappers de placebogroep het liefst in het ongewisse en zo lang mogelijk ongevaccineerd. Dat is de beste manier om de gezondheid te kunnen blijven vergelijken van mensen met en zonder vaccin. Zo zegt een medisch statisticus van Oxford tegen The New York Times: ‘Als je mensen voorrang gaat geven om gevaccineerd te worden, dan zou je de mensen in een placebogroep van een vaccinstudie als laatste moeten doen.’

Nu was er vast ooit een periode in de geschiedenis dat proefpersonen ‘ja’ en ‘amen’ zeiden tegen Oxford-wetenschappers, maar die tijd is voorbij. Tegenwoordig praten proefpersonen terug, op social media of ze sturen mailtjes naar journalisten. Michael Tovar, deelnemer aan de Pfizer-studie, waarschuwde in The Washington Postvoor een ‘exodus’ van proefpersonen – die nog regelmatig covid-tests krijgen – als de placebogroep niet snel het echte vaccin krijgt. Tovar: ‘Zonder de moed en toewijding van de deelnemers zou dit historische moment niet mogelijk zijn.’

Of die publieke druk het laatste zetje gaf, valt niet te zeggen. Maar na koortsachtig overleg met de FDA meldde Pfizer dat de placebogroep voor 1 maart de echte prik kan krijgen – maanden eerder dan gepland, en voor velen ook eerder dan wanneer ze gewoon hadden moeten afwachten tot hun leeftijdsgroep aan de beurt was om mee te doen met het reguliere vaccinatieschema.

Bij duizenden proefpersonen zal gejuich in de huiskamers hebben geklonken bij het nieuws dat zij – als ze in de placebogroep zaten – snel alsnog hun prik kunnen krijgen. Maar een medisch statisticus van Oxford zit nu ergens wanhopig met zijn hoofd tegen zijn monitor te bonken. 

Een blije proefpersoon aan het Pfizer-vaccinonderzoek. Beeld Twitter
Een blije proefpersoon aan het Pfizer-vaccinonderzoek.Beeld Twitter
Meer over