De zenuwpezenpil

Ze wiebelen op hun stoel, kletsen aan één stuk door, en voor opletten hebben ze het geduld niet. Hyperactieve kinderen in de Verenigde Staten krijgen steeds vaker een pil voorgeschreven: Ritalin....

De moeder van David is wel gewend aan de klachten van school. Haar zoontje, bijna zes jaar, kan nog geen minuut stil zitten. Zodra de verveling toeslaat, gaat hij op zijn buurjongen hangen of springt hij op van zijn bankje.

Na een jaar van klachten heeft ze - met zoveel woorden, want hardop zeggen zou juridische problemen kunnen opleveren - van de schoolleiding te horen gekregen dat David medicijnen nodig heeft. Ritalin, de pil die kinderen rustig maakt en onderwijzers gelukkig.

'Niemand zal je recht in je gezicht zeggen dat David aan de Ritalin moet, maar ze suggereren met grote aandrang dat medicatie waarschijnlijk de oplossing voor zijn problemen is. Dan weet je het wel: ze denken dat hij ADHD heeft', zegt ze.

ADHD staat voor Attention Deficit/Hyperactivity Disorder, een aandoening die zich uit in rusteloosheid en onvermogen zich te concentreren. Joanne denkt dat haar zoontje achterloopt doordat hij verwaarloosd is in het Russische kindertehuis waar hij zijn eerste levensjaren heeft doorgebracht. 'Maar op school willen ze dat er wat aan gedaan wordt. Kortom: Ritalin geven.'

Ze ziet al voor zich dat haar zoontje zal deelnemen aan het ritueel dat in Amerikaanse scholen steeds gewoner begint te worden. Rond het middaguur gaat de medicijnkast open en krijgen de 'zieke' kinderen hun pillen: veelal Ritalin, het meest voorgeschreven medicijn voor kinderen bij wie ADHD is geconstateerd.

In sommige scholen is het een vertrouwd gezicht: kinderen die bij de kamer van de schoolverpleegster in de rij staan om hun dosis Ritalin te ontvangen. Andere scholen zijn wat discreter, daar worden de kinderen een voor een uit de klas gehaald om naar het medicijnkastje te komen.

'De pillen zijn zo gewoon geworden dat leerlingen over klasgenootjes die wat druk zijn, zeggen: die heeft zeker zijn Ritalin nog niet gekregen', zegt Andrew, wiens zoon het middel vijftien jaar lang heeft geslikt. 'Hij had het echt nodig', bezweert hij. Maar hoe 'gewoon' Ritalin ook is, de meeste ouders en kinderen schamen zich ervoor en willen liever niet genoemd worden.

Ritalin is al sinds het begin van de jaren zestig op de markt in de Verenigde Staten, maar de laatste tijd is het gebruik spectaculair gegroeid. In 1975 werd het middel nog voor 150 duizend patiënten voorgeschreven, aan het eind van de jaren tachtig was dat al bijna een miljoen, en nu slikken ruim twee miljoen Amerikaanse kinderen Ritalin.

Ouders, artsen en onderwijzers zijn enthousiast. 'Zonder Ritalin had onze zoon de school nooit kunnen doorlopen', zegt Andrew. 'Hij was altijd totaal ongecontroleerd. Zodra hij Ritalin kreeg, gedroeg hij zich rustiger en kon hij zich beter concentreren.' In het weekeinde kreeg hij geen medicijnen en dat was volgens zijn vader duidelijk te merken: 'Dan was hij de hele tijd druk en opgewonden.'

Na vijftien jaar heeft zijn zoon de pillen afgezworen. 'Hij wilde er niet meer aan. Hij klaagde dat hij zich niet zichzelf voelde.' Maar Andrew vraagt zich af of zijn inmiddels volwassen zoon er op vooruit is gegaan: 'Volgens mij kon hij toen hij nog slikte beter voor zichzelf zorgen.'

De opmars van Ritalin heeft een verhitte discussie in de Verenigde Staten uitgelokt. Sommige artsen zweren bij het middel, dat in 90 procent van de ADHD-gevallen wordt voorgeschreven, anderen zien het als een teken van de verwording van de Amerikaanse maatschappij.

De klacht van de critici is dat het nog niet eens duidelijk is of ADHD een fysieke aandoening is of een psychisch probleem. 'Er is geen enkele biologische test die kan aangeven wie eraan lijdt of niet', zegt de kinderpsycholoog Larry Diller, die een kritisch boek over het fenomeen heeft geschreven: Running on Ritalin.

Om te bepalen wie aan ADHD lijdt, hanteren artsen een lijst van symptomen, waarvan veel ouders griezelig veel in hun eigen kinderen zullen ontdekken. Concentratie-problemen, druk praten, onzorgvuldigheden in het huiswerk, rondrennen wanneer je moet zitten, voortdurend wippen, gemakkelijk afgeleid worden, voor je beurt antwoorden, boeken en speelgoed kwijtmaken en niet luisteren.

Maar kinderpsychologen beklemtonen dat de diagnose ADHD niet zomaar gesteld wordt: een kind moet al die symptomen gedurende lange tijd vertonen.

Diller ontkent niet dat het middel werkt. Hij schrijft het zelf voor aan zijn patiënten. Volgens onderzoekers geneest Ritalin de aandoening niet, maar onderdrukt het de symptomen. Het stimuleert onder meer de werking van dopamine, een stof die de overdracht van prikkels tussen de zenuwen regelt. Diller vraagt zich alleen af of het middel niet veel te vaak wordt voorgeschreven.

Dat vermoeden wordt ook uitgesproken in een recent onderzoek in het American Journal of Public Health. Een vakgenote van Diller, Gretchen LeFever, schrijft daarin dat ze gealarmeerd werd door de stroom van verwijzingen met de diagnose ADHD. Wordt die diagnose niet te snel gesteld, vroeg ze zich af.

Een onderzoek onder 30 duizend leerlingen in twee schooldistricten in Virginia leverde verontrustende resultaten op: liefst 17 procent van de blanke mannelijke scholieren bleek aan de Ritalin te zijn. Dat is veel hoger dan het landelijke gemiddelde. Volgens specialisten op een conferentie van de National Institutes of Health in Bethesda, Maryland lijdt zo'n 3 tot 5 procent van de Amerikaanse scholieren aan ADHD.

Volgens LeFever wijzen die uitkomsten erop dat het middel veel te snel voorgeschreven wordt. Het is niet helemaal duidelijk hoe het in andere gebieden staat, maar vermoed wordt dat het daar niet veel anders is.

Opvallend is dat het gebruik van Ritalin onder zwarte leerlingen veel minder bleek, een teken dat het althans deels om een sociaal probleem gaat. Volgens het onderzoek slikte hooguit 9 procent van de zwarte jongens het middel. De verklaring daarvoor is tamelijk prozaïsch: de pillen zijn duur en veel zwarten zijn te arm om zich tegen ziektekosten te verzekeren.

Het Drug Enforcement Agency, dat het gebruik van medicijnen en drugs in het oog houdt, voorspelt dat volgend jaar 15 procent van de scholieren Ritalin zal gebruiken. Dat is volgens de psycholoog Richard Degrandpre een duidelijk teken dat het niet om een medisch vraagstuk, maar om een maatschappelijk probleem gaat.

De stormachtige groei van het aantal kinderen dat Ritalin slikt, roept de vraag op of 'de behandeling een antwoord is op de aandoening of dat de aandoening veroorzaakt wordt door de behandeling', schrijft hij in zijn boek Ritalin Nation.

Volgens Degrandpre is ADHD vooral een sociaal-cultureel verschijnsel. Dat kinderen moeite hebben zich te concentreren is volgens hem een gevolg van de 'snelvuur-cultuur' van de Verenigde Staten. Als antwoord daarop ontwikkelen de kinderen volgens hem een 'vluchtgedrag': rusteloosheid en hyperactiviteit.

Volgens hem zien veel ouders maar al te graag dat hun kinderen Ritalin krijgen omdat het hen ontslaat van de verplichting hen met veel geduld op te voeden. Het ligt voor de hand dat het onderwijzend personeel, dat meer en meer het gevoel krijgt dat de taak van het opvoeden op hen wordt afgeschoven, ook tevreden is met de medische oplossing. 'Iedereen is tevreden: de ouders kunnen doorjakkeren en in de klas is het stil', zegt een onderwijzer sarcastisch.

De conclusie van de ADHD-conferentie van de National Institutes of Health was dat Ritalin goed werkt en tamelijk veilig is. Het middel kan slapeloosheid veroorzaken, de eetlust verminderen en bij sommige kinderen de groei vertragen. Maar op grond van bijna veertig jaar ervaring hebben de specialisten geen verslavende effecten kunnen constateren.

Voor psychiater Peter Breggin is dat vloeken in de kerk. Hij is principieel tegen het voorschrijven van Ritalin. Volgens hem wordt het middel gebruikt om van kinderen 'robots op school' te maken. Het probleem zit er volgens hem in dat ouders hun kinderen geen discipline meer bijbrengen. 'Het gaat om de relatie die je met een kind hebt, het is geen neurologische aandoening', zegt hij. 'Als je een aap Ritalin geeft, wordt hij ook wel stil', schampert hij.

Kinderpsycholoog Diller is het met hem eens. 'Als Tom Sawyer onderzocht zou zijn, had hij ook een recept voor Ritalin meegekregen', zegt hij. Diller ziet het overvloedige gebruik van Ritalin als een symptoom van de 'volmaaktheidsmanie' waaraan de Amerikanen lijden. Alles wordt met pillen opgelost: wie neerslachtig is wordt met Prozac opgemonterd en wie moeite heeft seksueel te presteren krijgt Viagra.

Maar volgens de voorstanders vallen die cultuur-filosofische bezwaren in het niet bij de praktische voordelen van het gebruik van Ritalin. De kinderen presteren beter, ze voelen zich zelfverzekerder en doordat ze rustiger zijn, liggen ze beter bij hun klasgenootjes.

'Als je ziet wat voor uitwerking het heeft, begin je er anders over te denken', zegt een moeder, die er eerst tegen was dat haar lastige zoontje Ritalin kreeg. 'Hij was eerst niet te harden, maar sinds hij aan de pillen is, voelt hij zich beter en doet hij het ook veel beter op school.'

Maar Joanne piekert er niet over haar aangenomen zoontje Ritalin te geven. 'Hoe gaat dat aflopen?', vraagt zij zich af. 'Hoe lang moet hij dan pillen slikken?'

Ze heeft haar zoontje inmiddels laten onderzoeken en hij blijkt problemen met zijn oren te hebben. Misschien is het niet de hele verklaring voor zijn onrustige gedrag, geeft ze toe, maar de kwestie heeft haar geloof in de school ondermijnd. Ze heeft hem nu op een andere school gedaan. 'Ik wil niet dat hij naar een school gaat waar ze vinden dat hij aan de pillen moet.'

Meer over