De regels van het wonder

De katholieke kerk kent naast het Paaswonder veel andere mirakels. Bij een zaligverklaring, zoals die in aantocht is voor Johannes Paulus II, is één wonder nodig. Maar wat is dat: een wonder? De regels...

Door Peter Giesen en Ben van Raaij

Nadat zijn blindedarm was gesprongen, zagen de geïnfecteerde ingewanden van Dolf Dormans uit Munstergeleen er uit als ‘natte kranten, aan elkaar geplakt, die bij aanraking geheel uiteenvielen’, zegt dr. Stefaan van Calster, hoogleraar pastoraaltheologie aan het grootseminarie van Rolduc en deeltijdpastoor van Mariadorp en Eijsden.

Dolf Dormans was niet te redden, zeiden de artsen in het ziekenhuis. Op een zondag in 1999 diende een priester hem de laatste sacramenten toe. Maar op maandag was hij plots aan de beterende hand. Acht jaar later leeft Dormans, inmiddels 72, nog steeds.

Voor zijn miraculeuze herstel bestond geen medische verklaring, zo getuigden drie chirurgen. Ook de artsen die naderhand zijn dossier bestudeerden, vonden geen plausibele, wetenschappelijk verklaarbare oorzaak. Dolf Dormans zelf had wel een idee. In 1988 was hij in Rome geweest voor de zaligverklaring van pater Karel Houben. Hij had de hand van de paus nog geschud en gebeden tot pater Karel. Was het diens voorspraak die hem had gered?

Devotieheld
Karel Houben (1821-1893) was een molenaarszoon uit Munstergeleen, die in zijn geboortedorp (en in Ierland) als een devotieheld wordt vereerd. ‘Meneer Dormans en al zijn familieleden hebben met man en macht tot pater Karel gebeden’, zegt Harry Broers, de pastoor van Munstergeleen.

In zekere zin heeft Dolf iets terug gedaan voor pater Karel. Mede door zijn wonderbaarlijke genezing zal Houben op 3 juli heilig worden verklaard. Voor een zaligverklaring is één wonder nodig, in Houbens geval was dat de onverklaarbare plotselinge genezing van een vrouw met darmkanker uit Valkenburg in 1952. Voor een heiligverklaring minstens twee.

Veel niet-katholieken zullen geneigd zijn zulke wonderen af te doen als een dubieuze vorm van hocus-pocus. Maar, hoe dan ook, de kerk neemt het erkennen van wonderen uiterst serieus. Een wonder wordt pas erkend als uitvoerig en streng gereglementeerd onderzoek uitwijst dat een genezing niet op wetenschappelijke wijze verklaard kan worden.

Alleen de paus kan, onfeilbaar als hij is, van de regels afwijken. Zo wordt paus Johannes Paulus II versneld zalig verklaard. In principe moet iemand vijf jaar dood zijn voordat hij zalig kan worden. Maar vorige week al heeft een Poolse kerkelijke rechtbank de eerste fase van de zaak-Wojtyla afgerond. Getuigen waren onder meer Lech Walesa en generaal Jaruzelski.

Diocesane rechtbank
De zaak van Dormans werd eerst onderzocht door een diocesane rechtbank, ingesteld door de bisschop van Roermond. ‘Drie chirurgen verklaarden dat zij, bij de huidige stand van de wetenschap, geen medische verklaring hadden’, zegt Van Calster. Daarnaast stelde de rechtbank vast dat uitgebreid tot pater Karel was gebeden.

Een kerkelijke delegatie onder leiding van Van Calster bracht de notarieel gewaarmerkte en verzegelde dossiers naar de pauselijke nuntius, die ze per diplomatieke post naar het Vaticaan stuurde.

In Rome werden de dossiers onder auspiciën van de Congregatie voor Zaken der Heiligen nog eens door medisch college en een commissie van theologen beoordeeld. Daarna werden ze overgedragen aan een college van kardinalen en uiteindelijk aan de paus. Van Calster: ‘Hij is de eerste die, in plaats van ‘medisch niet verklaarbaar’, van een wonder mag spreken.’

Van Calster heeft een aantal potentiële wonderen in portefeuille. Veelbelovend is de genezing van een ontwikkelingswerker, die in Tsjaad hepatitis A had opgelopen. Hij moest een acute levertransplantatie ondergaan, hetgeen uiterst riskant was, omdat hij inmiddels in coma was geraakt.

Maar nog voor de nieuwe lever was gearriveerd, herstelde hij plotseling. Inmiddels is hij weer kerngezond, slikt hij geen medicijnen en mag hij weer alcohol drinken. Voorafgaand aan zijn herstel baden vrienden en familie tot monseigneur Peter Savelberg, stichter van de Congregatie van de Kleine Zusters van de Heilige Jozef.

Maar vaak moet Van Calster ook streng zijn. In het proces van de zaligverklaring van Clara Fey, stichtster van de Congregatie van Zusters van het Arme Kind Jezus, werden genezingen aangedragen die weliswaar onverwacht, maar niet geheel onverklaarbaar waren.

‘Als de kans op genezing maar 1 procent is, dan is er toch een kleine kans. Dus is de genezing medisch niet onverklaarbaar’, zegt dr. Jan Lelkens, emeritus hoogleraar anesthesiologie aan de Universiteit Maastricht en als arts lid van de diocesane rechtbank die de genezing van Dolf Dormans beoordeelde. Het heeft geen zin met de criteria te sjoemelen, zegt Lelkens. ‘Rome is ook niet op het achterhoofd gevallen. Daar worden ook hoogleraren geraadpleegd, dus je kunt de zaak niet bedonderen.’

Lourdes
Ook in het Franse bedevaartsoord Lourdes worden strenge criteria voor wonderen aangelegd. Sinds de verschijning van de Maagd Maria aan het herderinnetje Bernadette Soubirous in 1858 zijn zevenduizend onverklaarbare genezingen gemeld, waarvan er slechts 67 als wonder zijn erkend.

Lourdes hanteert zeven criteria die in 1734 door kardinaal Prospero Lambertini, de latere paus Benedictus XIV, werden geformuleerd. Zo moet de ziekte ongeneeslijk of moeilijk te behandelen zijn. Het herstel moet plotseling en duurzaam zijn. Maar het lastigste punt: de zieke mag op het moment van zijn herstel geen geneesmiddelen gebruikt hebben of anderszins in behandeling zijn. Hiermee wilde Lambertini destijds elk dispuut over de ware verklaring van een miraculeus herstel voorkomen.

‘Maar dat was in de 18de eeuw, toen er nog maar weinig geneesmiddelen waren. Door de ontwikkeling van de gezondheidszorg zijn tegenwoordig vrijwel alle zieken onder behandeling’, zo zegt dr. Patrick Theiller, hoofd van het Medisch Bureau in Lourdes.

Het aantal erkende wonderen in Lourdes is dan ook flink teruggelopen. Gemiddeld werden er elke tien jaar 4,4 wonderen erkend, maar de laatste dertig jaar hebben slechts vier mirakelen de kerkrechtelijke eindstreep gehaald.

Geloofsdaad
Impliceert het teruglopend aantal wonderen niet dat er vroeger ook wonderen zijn erkend die tegenwoordig de toets van de medische wetenschap niet zouden doorstaan? ‘Nee, vroeger was men ook heel voorzichtig. Er is nog nooit een wonder herroepen’, zegt Theiller. Anesthesioloog Lelkens: ‘Vroeger gingen mensen dood aan ziekten waar nu geneesmiddelen tegen bestaan. Maar in die tijd was de genezing onverklaarbaar. Er zijn ook genezingen die toen onverklaarbaar waren en dat nu nog zijn. Een carcinoom bijvoorbeeld dat na het bidden van een noveen verdwijnt, zoiets is en blijft onverklaarbaar.’

Maar hoe uitgebreid de toetsing ook moge zijn, het wonder berust in laatste instantie op geloof. De causale verklaring – de genezing is te danken aan goddelijke interventie – is een geloofsdaad. ‘Wij proberen geloof en rede te verenigen’, zegt Theiller. ‘Maar wij kunnen uiteraard niet bewijzen dat God bestaat.’

Het Vaticaan heeft altijd ambivalent gestaan tegenover het geloof in wonderen, zegt kerkhistoricus Peter Nissen, hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Enerzijds is het bovennatuurlijke de core business van de kerk, anderzijds probeert het Vaticaan de leer in overeenstemming te brengen met het rationele, wetenschappelijke wereldbeeld dat de moderne samenleving zo is gaan domineren.

Angst voor Jomanda-achtige toestanden
De kerk is altijd bang voor Jomanda-achtige toestanden die de geloofwaardigheid van het instituut kunnen ondermijnen. Zeker als ‘wonderbaarlijke genezingen’ slechts gebaseerd blijken op hysterie, suggestie of een tijdelijke opleving. Het is niet voor niets dat in Lourdes, waar in de loop der jaren naar schatting honderd miljoen pelgrims om genezing hebben gebeden, amper zeventig wonderen zijn geturfd.

‘Ik zelf vind de houding van de kerk erg defensief’, zegt Nissen. ‘De kerk probeert op een krampachtige manier geloof en wetenschap in overeenstemming te brengen. Maar de taal van het wonder is nu eenmaal een heel andere taal dan de taal van de wetenschap.’

Wie logisch over wonderen probeert na te denken, loopt dan ook al snel vast, constateerde de Franse schrijver Emile Zola in de 19de eeuw. Hij vroeg zich af waarom er geen houten benen lagen naast de krukken die de genezen pelgrims zo massaal achterlieten. Als God werkelijk wonderen kon verrichten, aldus Zola, dan moest het toch een koud kunstje zijn een arme stakker een nieuw been te geven.

Medici helpen de Rooms-Katholieke Kerk te bepalen of opmerkelijke genezingen als een wonder kunnen worden aangemerkt. Is het goed dat artsen de Kerk hierbij assisteren?
Ja, want...
Nee, want...
stuur op tussenstand

De Franse non Marie-Simon-Pierre tijdens de persconferentie op 30 maart, waarop zij stelde dat zij dankzij de hemelse bemiddeling van wijlen paus Johannes Paulus II genezen is van de Ziekte van Parkinson. (EPA) Beeld EPA
De Franse non Marie-Simon-Pierre tijdens de persconferentie op 30 maart, waarop zij stelde dat zij dankzij de hemelse bemiddeling van wijlen paus Johannes Paulus II genezen is van de Ziekte van Parkinson. (EPA)Beeld EPA
Meer over