De marszeilskoeltes van vóór de broeikas

Ze staan vol termen als 'flaauwe koelte', 'labberkoelte' en 'stijve digt gereefde marszeilskoelte', de scheepslogboeken uit de periode 1750-1854 die KNMI'er Frits Koek bij duizenden heeft bekeken....

Even wennen, dat schippersjargon. Maar dan is uit de dagelijkse verslagen van zeekapteins ook een prachtig beeld te krijgen van het weer op zee, in een periode dat er nog lang geen weersatellieten rond de wereld cirkelden.

Koek en een internationaal team van onderzoekers hebben een database gebouwd met weergegevens boven zee tussen 1750 en 1854. Duizenden scheepsdagboeken werden geanalyseerd om het weer in die periode in kaart te brengen.

De resultaten van het Cliwoc-project (Climate of the World's Oceans), zijn een belangrijke stap voor onderzoek naar klimaatveranderingen, zegt Koek. Vorige maand zijn ze gepubliceerd in het blad Climate Change.

'Het onderzoek geeft een vrij nauwkeurig weersbeeld van de wereldzeeën voor 1850', aldus Koek. 'De oceaangegevens van die honderd jaar zijn belangrijk voor betere klimaatvoorspellingen.' De bekeken periode valt nog ruim voor de Industriële Revolutie en geeft dus een beeld van het natuurlijke klimaat op aarde, voordat de invloed van de mens zich deed gelden.

Over het weer op zee rond 1800 was tot nog toe weinig bekend, omdat het in die tijd niet systematisch werd bijgehouden. De scheepsjournalen bevatten een schat aan informatie over het weer in de 18de en 19de eeuw. Naast aantekeningen over de lading en gebeurtenissen onderweg, beschreven kapiteins de weersomstandigheden in hun logboek. De meeste scheepsdagboeken verschaffen vooral informatie over windrichting en windkracht, maar sommige vermelden ook luchtdruk en temperatuur.

Met deze gegevens kan een reconstructie worden gemaakt van weer en klimaat vóór de industriële revolutie. Op de Cliwoc-site (www.knmi.nl/cliwoc) zijn kaartjes te vinden van de windrichting- en snelheid, per maand, gemiddeld voor de periode 1750-1854. De meeste meetpunten liggen op de drukke vaarroutes over de Atlantische Oceaan en richting de kolonieën in Zuidoost-Azië. De Stille Oceaan is bijna blanco.

Volgens Koek was het een flinke klus om de informatie uit de logboeken om te zetten tot iets bruikbaars. 'Iedere schipper had zijn eigen termen en de schaal van Beaufort bestond nog niet. Het was onze lastige taak om daar iets cijfermatigs uit te halen.'

Koek vindt de historische weerdatabase desondanks goed bruikbaar. 'Vooral de windinformatie is nuttig. We hebben de gegevens uit de 18de en 19de eeuw vergeleken met wat al bekend was uit andere bronnen. Ik denk dat de database behoorlijk betrouwbaar is.'

Na vier jaar onderzoek is de database van Cliwoc nu beschikbaar voor klimaatonderzoekers. Het is aan hen om er iets mee te doen.

Meer over