Complete symfonie in luttele seconden

Wout Bremer ontwierp een app die kan componeren.'Ik wil laten horen dat computers interessante muziek kunnen maken.'

Laurens Verhagen
Screenshot van het main screen van YouCompose Beeld
Screenshot van het main screen van YouComposeBeeld

Een piano. Wat horen we? De Diabelli Variaties van Beethoven toch? Dat themaatje komt bekend voor. Wacht, toch niet... het is iets anders. Hier is iemand goed gaan zitten om variaties op het bekende werk van Beethoven te maken, dat zelf ook al een variatie was. Deze 'iemand' is een computer.

De gepensioneerde ict'er Wout Bremer werkte zo'n twee jaar aan YouCompose, een app die zelfstandig klassieke stukken kan componeren. Vier delen, alles erop en eraan.

De ontstaansgeschiedenis gaat veel langer terug. Halverwege de jaren tachtig studeerde Bremer aan het conservatorium in Groningen. Hij maakte destijds muziek bij theaterproducties en kwam er achter dat Atari-computers hem goed konden helpen bij het componeren, bijvoorbeeld bij het harmoniseren. Dit aspect komt terug in de app die hij vele jaren later maakte.

YouCompose werkt verrassend eenvoudig. Het spectaculairst is de optie om de 5 euro kostende app (alleen voor iOS) helemaal zelf een symfonie te laten schrijven. 'Create Symphony'. Een klassiek stuk in drie delen, in vier delen of een jazz-symfonie. Dan biedt het programma ook nog de keus uit majeur of mineur. Of een bepaalde hoofdtoonsoort. Willekeurig kan natuurlijk ook. Vervolgens een paar seconden wachten en klaar is de symfonie.

Ook is het mogelijk om bestaande (of eigen) muziekstukken in te voeren, waarna YouCompose hier op gaat improviseren op basis van zijn algoritmes. De 'assistent componist' bewerkt dus de compositie. Als proeve van het kunnen van deze assistent heeft Bremer zelf Beethovens Diabelli Variaties gekozen om te laten bewerken. Het resultaat dat hij op Soundcloud publiceerde: veertien nieuwe variaties op de originele variaties van Beethoven. Variaties op variaties dus.

Wout Bremer in zijn kantoor Beeld Adrie Mouthaan
Wout Bremer in zijn kantoorBeeld Adrie Mouthaan

David Cope

Behalve muziek studeerde Bremer biologie. Ook als geneticus kon hij zijn ei kwijt in de muziekapp. De app is namelijk gebaseerd op een methode die bekendstaat onder de noemer genetisch programmeren. Bremer spreekt liever van 'evolutionair programmeren'. Net als in de evolutietheorie zoekt hier een beginwaarde (een paar noten) naar een optimale oplossing. De beste muzikale oplossing overleeft uiteindelijk. In combinatie met vooraf gedefinieerde muzikale basisregels moet dit vervolgens mooie muziek opleveren.

Bremer borduurt hiermee voort op het werk van David Cope. Deze Amerikaanse componist schrijft programma's en algoritmes die bestaande muziek analyseren en dan nieuwe composities maken in de stijl van het origineel.

De poging om computers muziek te laten maken is bepaald niet nieuw. Al in de jaren vijftig gebruikte de componist Lejaren Hiller een computer om een suite voor een strijkkwartet te fabriceren. Dit geldt als de eerste computercompositie. Sindsdien zijn er grote stappen gemaakt, mede door de inspanningen van technologiereuzen als Google en IBM. Google bijvoorbeeld heeft een project genaamd Magenta. Het streven is om 'serieuze muziek' te maken. In juni vorig jaar wist Magenta zijn eerste serieuze muziek te maken: een anderhalve minuut durend pianostuk. Dit gebeurde op basis van vier noten die werden ingevoerd, waarna het getrainde neurale netwerk de rest deed. De muzikale experts zijn nog niet overtuigd en ook Google ziet het als een eerste stap.

Andere interessante muziekapps

HarmonyWiz is goed in een onderdeel dat ook in YouCompose zit: het harmonisatieproces van een melodie.

Garageband Populaire en door Apple ontwikkelde app waarmee de liefhebber een complete opnamestudio binnen bereik heeft. 'Eenvoudig muziek maken als een dj', is de belofte.

David Cope Beeld
David CopeBeeld

Machine learning

Wat beweegt Bremer om zich ook op dit terrein te begeven? 'Ik wil laten horen dat computers interessante muziek kunnen maken. Interessante serieuze muziek zelfs.' Bremer legt de lat hiermee erg hoog. Concurrerende apps als Jukedeck beloven ook met een paar klikken nieuwe composities te kunnen maken, maar de makers hiervan (ook muzikanten) richten zich meer op reclamejingles of achtergronddeuntjes bij video's of games en niet op klassiek of jazz. Een muziekje uit de doos kost eenmalig 22 dollar. Jukedeck maakt gebruik van 'machine learning'; de computer leert muziek zoals een kind dat ook zou leren. Stap voor stap wordt hij beter. De bedenkers sluiten dan ook niet uit dat het systeem uiteindelijk zo goed wordt dat het de mens kan verslaan op het gebied van componeren.

Zo ver is het nog niet, zegt ook componist Michel van der Aa. Van der Aa vindt YouCompose vooral interessant op analysegebied. 'Je zou het prima kunnen gebruiken voor het arrangeren en harmoniseren van stukken. De app neemt dan het vervelende werk uit handen.' Maar wat bijvoorbeeld Bach of Stravinksy echt geniaal maakte, is juist het afwijken van alle regels, het breken van regels, zegt Van der Aa. 'Zo'n computerprogramma maakt gebruik van bestaande regels en is zo goed als het muzikale dna waarop het is gestoeld.' Als creatief gereedschap schiet het volgens hem te kort.

Bremer bemerkt in zijn omgeving nog wat anders. 'De eerste reactie is vaag ongeloof en verbazing. Daarna bemerkt ik ook vijandigheid bij componisten. Ze vinden het niet eerlijk om een computer in te zetten. Ik bemoei me met iets wat de mens juist uniek maakt: het creatieve proces.' Van der Aa maakt zich ondertussen geen zorgen: 'Ons beroep komt niet in gevaar.'

Misschien ook wel omdat het belangrijkste in de muziek niet in de noten staat, in de woorden van Gustav Mahler. Zo blijft er toch wat over.

Meer over