AchtergrondBiologie

Bomen moeten het klimaat helpen, maar hoeveel zijn er eigenlijk in Nederland?

Een selectie van de 32 soorten iepen in het Iepenarboretum in Amsterdam.Beeld Eefje Ludwig

Terwijl in het Vliegenbos in Amsterdam zieke iepen worden gekapt, pleit eurocommissaris Timmermans in zijn  Green Deal voor 2 miljard nieuwe bomen in Europa. Hoeveel bomen zijn er eigenlijk in Nederland?

Daar klinkt deze dagen weer het geluid van de kettingzaag. In Amsterdam-Noord, ditmaal. In het W. H. Vliegenbos, naar eigen zeggen het grootste iepen- en essenbos van West-Europa, moeten minstens 85 iepen het veld ruimen. Reden: de besmettelijke iepziekte, die in heel Nederland al veel bomen heeft geveld. Die wordt veroorzaakt door een schimmel, overgebracht door de iepenspintkever die vanuit Azië hierheen kwam, door wortelcontact, of door slepen met iepenhout waarvan de bast niet is verwijderd waaronder de kever huist en zich kan verspreiden. Eenmaal besmet is vooralsnog geen genezing mogelijk, kappen (ook van gezonde, omliggende bomen) is de enige methode om een uitbraak in te dammen. 

Een iep in het Iepenarboretum in Amsterdam.Beeld Eefje Ludwig

Het geluid van de kettingzaag doet velen pijn: in het hele land stuit de soms massale bomenkap van afgelopen jaren (soms uit oogpunt van natuurbeheer, soms vanwege energieopwekking met biomassacentrales) op verzet van burgers. ‘De burger heeft soms moeite om duurzaam bosbeheer te onderscheiden’, zegt Gert-Jan Nabuurs, hoogleraar Europese bossen aan de Wageningen Universiteit. ‘Duurzaam beheer omhelst een langetermijnplanning, voldoende aanplant en kan dan ook de kap van bomen betekenen.’

Verzet tegen (niet-duurzaam) beheer is niet onlogisch: midden in de klimaatdiscussie zijn bomen van cruciaal belang. Ze nemen CO2 op, leveren zuurstof, bieden schaduw in te hete steden, zijn goed voor de biodiversiteit en dragen volgens psychologen bij aan het geestelijk welbevinden van de mens. Om die redenen opperde Eurocommissaris Frans Timmermans eerder dat in het kader van zijn ‘Green Deal’ alleen al in Europa twee miljard bomen geplant moeten worden.

Dat alles roept de vraag op: hoeveel bomen telt Nederland eigenlijk? Het antwoord blijkt lastig. Daarvoor moeten we eerst uitzoomen naar de hele aardbol, om daarna weer in te zoomen.

Een iep in het Iepenarboretum in Amsterdam.Beeld Eefje Ludwig

In 2015 poogden wetenschappers van de Amerikaanse Yale-universiteit met behulp van satellietwaarnemingen in beeld te krijgen hoeveel bomen er wereldwijd stonden. Zij kwamen toen op het onvoorstelbare getal van drie biljoen veertig miljard 288 miljoen 194 duizend en 283 bomen. Vooral die 283 laatste suggereren een onvoorstelbare exactheid.

Inmiddels is dat getal aan grondige herziening toe. Alleen al illegale bomenkap van tropisch regenwoud leidt wereldwijd tot een drastische afname. De Global Land Analysis and Discovery (GLAD) van de Amerikaanse universiteit van Maryland publiceerde onlangs aan de hand van satellietbeelden dat in maart 2020 in diverse landen 645 duizend hectare tropisch bos werd vernietigd, een ontbossing die over het geheel 150 procent hoger ligt dan dezelfde maand het jaar daarvoor. Koploper is Brazilië (167 procent), maar ook Indonesië, Cambodja, Myanmar, Maleisië en Thailand scoren hoog.

In Nederland zouden volgens de eerdere Amerikaanse metingen 9.090 bomen per vierkante kilometer hebben gestaan. Vermenigvuldigd met de 33.783 vierkante kilometer landoppervlakte van Nederland, zou dat neerkomen op in totaal 307 miljoen 87 duizend en 470 bomen. Dat was in 2015, het was een schatting door een internationaal instituut.

Een iep in het Iepenarboretum in Amsterdam.Beeld Eefje Ludwig

Inmiddels bestaat in Nederland het coöperatieve initiatief boomregister.nl. Die website geeft nauwkeurig aan hoeveel bomen er in ieders buurt staan, ook op basis van (onder meer) satellietbeeld. Nog niet compleet gespecificeerd naar soort, maar dat komt in een later stadium nog, verzekeren de makers.

Op basis van die metingen houdt Henk Janssen van geo-ICT en ‘aardobservatiebedrijf’ NEO BV het aantal bomen in Nederland op ‘tussen 135- en 150 miljoen exemplaren’, zo zegt hij. Ook dat is een schatting. Solitaire bomen op een weiland of in de stad zijn eenvoudig te turven, de moeilijkheid zit in bosgebieden, parken en andere plaatsen met boompartijen. Daarvoor heeft Janssens bedrijf algoritmes gebouwd, maar zolang je niet letterlijk telt, blijft het bij schattingen. ‘Mede door die algoritmes zijn we secuurder dan de metingen uit het Amerikaanse onderzoek’, reageert hij.

In het Klimaatakkoord is opgenomen dat Nederlandse gemeenten moeten streven naar 1 procent meer bomen per jaar. Dat zou volgens bovenstaande berekeningen dan om tussen de 1,3- en anderhalf miljoen bomen gaan.

Op één dag zou Nederland er dit jaar zomaar 500 duizend bomen bij krijgen. Dat was op 17 maart, de jaarlijkse Nationale Boomfeestdag. Corona gooide ook hier roet in het eten: de dag werd afgeblazen. Het goede nieuws: de aan te planten boompjes bestonden uiteraard al en zijn niet vernietigd. Komend najaar hoopt de organisatie op een revanche, met als bonus een verhoogd aantal bomen: minstens 650 duizend exemplaren. Hoe zich dat verhoudt tot eerdere jaren, valt moeilijk te zeggen: de berekeningen zijn nog maar recent. De bosoppervlakte van Nederland daalde volgens een Kamerbrief van minister Schouten (LNV) van 375 duizend hectare in 2013 tot 370 duizend nu. In 2030 hoopt zij de oppervlakte te hebben uitgebreid met 37 duizend hectare. 

Een iep in het Iepenarboretum in Amsterdam.Beeld Eefje Ludwig

Een half miljoen bomen extra klinkt aanzienlijk. Maar zet dat aantal zoden aan de dijk? ‘Bomen planten heeft zeker zin’, zegt Gert-Jan Nabuurs van de Wageningen Universiteit. ‘Maar met planten alleen gaan we de wereld niet redden. Zeker niet wanneer er niet ook iets wordt gedaan aan de uitstoot van fossiele brandstoffen.’

500 duizend bomen erbij vindt de wetenschapper ‘een mooi getal’. Het zou volgens Nabuurs neerkomen op in totaal zo’n 200 hectare bomen. Die zullen volgens hem zo’n 2.000 ton CO2 per jaar vastleggen. ‘Nog altijd mooi, maar ook nog steeds maar een heel klein beetje van wat nodig is: in totaal stoten alle sectoren in Nederland per jaar ongeveer 200 miljoen ton CO2 uit.’

(Bedreigde) boomsoorten in Nederland

De grove den is met 33 procent de meestvoorkomende boomsoort in het Nederlandse bos. Goede tweede is de eik met 18 procent, gevolgd door de Douglas, lariks, populier/wilg en berk met elk 6 procent aandeel, en de spar en beuk hebben elk 4 procent. De rest zijn overige soorten.

Naast iepen leiden meer bomen een wankel bestaan. De 13 duizend hectare aan essen wordt bedreigd door de essentaksterfte, een agressieve schimmelziekte waarvan de bomen niet herstellen. De kastanjeziekte is de pest voor de paardekastanjeboom. Aantasting leidt tot baststerfte, wat afsterven tot gevolg kan hebben.

Van de honderdduizenden populieren in Nederland worden er veel gekapt. De boom is een snelgroeier, en werd na de Tweede Wereldoorlog aangeplant voor de productie van lucifers en papier. Nu zijn ze met zo’n 70-jarige leeftijd op hun einde, ze worden ziek en breekbaar. Bestuurders zien de boom als potentieel gevaar, vandaar dat er nu veel worden geveld.

Meer over