Bijspijkeren met Quarks & Co

Duitsland leeft van wetenschap en technologie, vindt presentator Ranga Yogeshwar van het programma Quarks & Co. Maar de omroepbazen in Duitsland hebben last van technofobie....

DE VRAAG was bedoeld als grap, maar de antwoorden stemden bedroevend. In 1989 vroeg een Duits instituut voor opinieonderzoek: 'Wat denkt u, draait de aarde om de zon of de zon om de aarde?' De onderzoekers schrokken van de antwoorden. 11 Procent had het bij het verkeerde eind.

Vorige maand was de score nog slechter: 16 procent van de ondervraagden dacht dat de zon om de aarde draait, in plaats van andersom. En dat terwijl het gemiddelde opleidingsniveau in Duitsland sinds 1989 een stuk hoger is geworden.

Misschien dat ons zonnestelsel binnenkort een item wordt van Quarks & Co, het tweewekelijkse populair-wetenschappelijk magazine van de Westdeutsche Rundfunk (WDR). Na de misdaadserie Tatort is Quarks & Co het best bekeken programma van de WDR: ruim één miljoen kijkers stemmen op het programma af. Quarks & Co is aan het vijfde seizoen begonnen en is de opvolger van de Wissenshaftshow, die vijf jaar bestond.

Per aflevering komt één thema aan bod. Presentator en programmamaker Ranga Yogeshwar leidt vanuit de studio het item in en slaat een brug tussen verschillend deel-documentaires. 'Zo maken we een programma waar iedereen wat van kan opsteken, zonder belerend over te komen. We willen een groot publiek aanspreken', zegt Yogeshwar.

Bij een programma over transpireren, werd een verklaring gezocht voor de vraag waarom muggen op zweetvoeten afkomen, hoe de temperatuurhuishouding van het lichaam functioneert en hoe deodorant-sprays werken. Ook werd uitgelegd dat lichaamsgeurtjes een rol hebben als 'ruikvisitekaartje', want liefde gaat door de neus.

Naast meer tijdloze onderwerpen zoals allergieën, geheugenverlies, het weer, of de geschiedenis van bier, haakt Quarks & Co ook geregeld in op actuele onderwerpen. Nog voor de eerste uitbarstingen op het Caribische eiland Montserrat ging de uitzending over vulkanen. 'Dat was wetenschappelijk Fingerspitzengefühl', zegt Yogeshwar.

'We hadden niet zo lang daarvoor een onderwerp gedraaid over de vulkaan Soufrière op Montserrat, want we vermoedden dat het daar mis zou gaan. Ik zei toen aan het begin van het programma: vandaag hebben we het over een onderwerp dat de komende weken mogelijk veel in het nieuws zal zijn. En dat bleek te kloppen.'

In de week dat het bestaan van het gekloneerde schaap Dolly wereldkundig werd, gooide Quarks & Co te elfder ure het uitzendschema om. 'Eigenlijk zouden we het over ''de geheimen van het koken'' hebben, maar dat kon wel even wachten.

'We hebben dat gedaan omdat er bij een onderwerp met een dergelijke impact meteen allerlei spookverhalen de ronde gaan doen. Mensen denken dat er in Schotland hele legers gekloonde schapen rondlopen en dat het eind van deze ontwikkeling is dat alle mensen op elkaar lijken. Ik heb dat gerelativeerd door te zeggen dat in de toekomst kinderloze echtparen door dergelijke technieken toch dat lang gewenste kind kunnen krijgen.'

Yogeshwar vindt het belangrijk dat kijkers zich een oordeel kunnen vormen over actuele wetenschappelijke onderwerpen. 'Ik zal niet zeggen: kloneren is goed of slecht, maar de onderliggende gedachte is: denk hierover na.'

Niet per definitie staan de positieve verworvenheden van wetenschap en techniek centraal. 'Eind september hadden we het over kanker. Toen heb ik vraagtekens gezet bij de euforische stemming die er tegenwoordig is over kankerbestrijding: vaak wordt gedacht dat kanker dankzij gentherapie, combinatietherapie en nieuwe medicijnen niets meer voorstelt. Maar ondanks miljarden dollars aan investeringen is de kans op genezing sinds de jaren zeventig slechts 4 procent gestegen.'

Bij populaire afleveringen - vooral medische thema's - verschijnt ook een Quarks Script, brochures met dertig tot vijftig pagina's feiten, achtergrondinformatie en verwijzingen. Door een briefkaart met 1,50 mark aan extra postzegels aan de WDR te sturen, kunnen de boekjes worden aangevraagd.

Zo verschenen onder meer Scripts over een 'reis door maag en darm', hoofdpijn, gezond eten, de digitale snelweg, de wetenschap van bier en wijn, en parasieten. Ze vinden gretig aftrek; er worden tussen de tien- en vijftigduizend van besteld. 'Het kost veel werk en we verdienen er niks aan, maar we beschouwen het als onze taak.'

Wetenschapsprogramma's op televisie dienen volgens Yogeshwar een bijzonder doel. 'We worden in het dagelijks leven steeds vaker en sneller geconfronteerd met ontwikkelingen waar we op school niets over geleerd hebben. Hoe bescheiden ook, toch kunnen populair-wetenschappelijke programma's mensen een beetje bijspijkeren.'

Yogeshwar schrikt er niet zo van, dat een op de zes Duitsers gelooft dat de zon om de aarde draait. 'Dat komt misschien wel door de vanzelfsprekendheid van natuurwetenschappelijke kennis. De natuurwetten zijn er gewoon, daar hoef je je als welopgeleide burger niet druk om te maken. De houding was lange tijd: je moet wat weten van kunst, literatuur en politiek, maar toch zeker niet van techniek of natuurwetenschappen?'

Die houding is bij het publiek al lang veranderd, maar de verantwoordelijke programmadirecteuren slapen, vindt Yogeshwar. 'Duitsland leeft van wetenschap en technologie, maar alle programma's gaan over politiek en economie. De beleidsmakers van de omroepen hebben last van technofobie.'

Het is gewoon een kwestie van vragen durven stellen, dan kun je alles te weten komen, zegt Yogeshwar. 'Wie een vraag stelt, komt misschien vijf minuten dom over. Maar wie geen vraag stelt, blijft zijn leven lang dom. Misschien heeft één op de zes Duitsers niet geleerd om vragen te stellen.'

Bart Dirks

WDR: Quarks & Co

Tweewekelijks op dinsdag, Duitsland 3, 21.00 uur

Meer over