Astronomie was in vijftiende eeuw geen exclusief mannenbolwerk

Met genoegen las ik de bespreking (Wetenschap, 19 april) van het interessante boek van de Australische natuurkundige Margaret Wertheim, getiteld de Broek van Pythagoras....

Het is jammer, dat de schrijfster in haar boek geen enkele aandacht heeft besteed aan een beroemde astronoom, al uit de vijftiende eeuw, uit Azië afkomstig, die tegenover deze Europese geborneerdheid een treffende uitzondering vormt. Ik heb het oog op een lid van het Mongoolse vorstengeslacht, Oeloeg Beg, kleinzoon van Timoer Lenk.

In Samarkand bezocht ik in 1962 de ruïne van het geweldige sterrenkundige observatorium dat Oeloeg Beg aan de beroemde Zijdeweg liet bouwen. Tot de opgegraven restanten behoort een enorme sextant, wel tientallen meters lang. Van het oorspronkelijke gebouw van drie verdiepingen en van de bibliotheek was niets overgebleven.

In de Westerse astronomenwereld van de zeventiende eeuw was Oeloeg Beg wel degelijk bekend. In het historisch museum van Samarkand hing een gravure uit die eeuw, waarop de voorlopers van de Duitse sterrenkundige Johannes Hevelius waren afgebeeld, die volgens Margaret Wertheim zelf getrouwd was met de Nederlandse astronome Elizabeth Koopman!

In het midden van de plaat troont de godin Urania. Aan haar rechter hand zitten om een ronde tafel achtereenvolgens: Oeloeg Beg met typische Mongoolse snor, Prins Hass en Hevelius. Aan haar linkerzijde vindt men Ptolemaeus, Tycho Brahe en Ricciolus. Het grote werk van Oeloeg Beg over de astronomie is in handschrift bewaard gebleven.

De geleerde was ook zeer geïnteresseerd in onderwijs. Hij bouwde een prachtige Madrassa in Samarkand, een school voor hoger onderwijs, waar de leerlingen, in plaats van het traditionele godsdienstige onderricht, vakken als astronomie en wiskunde moesten bestuderen.

Op de Madrassa in Boechara is de volgende inscriptie te vinden, die ook van Oeloeg Beg stamt: 'Dorst naar kennis is een plicht van elke mohammedaan en elke mohammedaanse vrouw'.

Oeloeg Beg schreef dan ook aan elke moslemse jongen, en aan elk moslems meisje, het leren als plicht voor.

Oeloeg Beg was zijn tijd vijf eeuwen vooruit. Als heerser over Samarkand werd hij in 1449 op last van zijn zoon - die was opgehitst door de moslemse geestelijkheid die Oeloeg Begs vooruitstrevendheid vreesde - vermoord.

WAGENINGENWim F. Wertheim

Meer over