Archeoloog wordt onderwateractieheld

Hightech toen en nu: om het ontbrekende deel van het fameuze Romeinse 'mechanisme van Antikythera' te vinden, is een robotesk duikpak ontwikkeld waarmee onderzoekers tweeënhalve dag aaneen in diepe wateren kunnen blijven.

De Exosuit Beeld Luis Lamar
De ExosuitBeeld Luis Lamar

Een internationaal team van archeologen keert deze maand terug naar een scheepswrak dat in de Oudheid voor de kust van een Grieks eiland verging. Dit keer worden ze bijgestaan door een geavanceerd duikpak dat de onderzoekers veel meer tijd geeft om in de diepte te speuren naar nieuwe artefacten.

Het lichtgewichtpak genaamd Exosuit is deels robot, deels onderzeeër. Duikers kunnen er gedurende lange tijd mee werken op een diepte van meer dan 300 meter, zonder tijdrovende decompressieprocedures. Bijzonder aan het Exosuit is de bewegingsvrijheid die de inzittende heeft, dankzij het voortstuwingssysteem en de bijzondere draaibare gewrichten, die zijn ontwikkeld door specialist duiktechnieken Phil Nuytten.

Het uit aluminiumlegeringen opgetrokken pak, dat herinneringen oproept aan de held Tony Stark uit Iron Man, laat de inzittende plaatsnemen op een soort fietszadel. Het is met de bovenwereld verbonden via een hogesnelheidsglasvezelkabel, waardoorheen videobeelden in hoge kwaliteit verstuurd kunnen worden. Zijn grijparmen helpen duikers bij het oppakken en verplaatsen van objecten die ter plaatse worden gevonden.

De Exosuit heeft een systeem aan boord dat het duikers mogelijk maakt om tweeënhalve dag aaneengesloten te werken, zonder terug te hoeven naar de oppervlakte - al zullen de eerste duiksessies een stuk korter zijn. De gewrichten van de Exosuit zijn uitermate sterk; het kleinste bij de pols kan een druk tot zes ton weerstaan, op een kleine oppervlakte, zegt Nuytten.

undefined

Ridderuitrusting

'Het voelt alsof je in een gepantserde ridderuitrusting zit', zegt Brendan Foley, archeoloog bij het Woods Hole Oceanographic Institution in Massachussets. Foley geeft leiding aan het project dat het Griekse scheepswrak onderzoekt en heeft de Exosuit afgelopen zomer getest. 'Het was grappig, ik dacht van tevoren dat ik me zou voelen als Tony Stark, maar uiteindelijk was het meer als Lancelot.'

Nuytco, een onderneming opgericht door Nuytten, maakt meer van dit soort pakken voor diverse zeemachten ter wereld, die er reddingsoperaties mee uitvoeren. De pakken zijn letterlijk gewichtloos onder water. Een variant die is ontwikkeld voor de Amerikaanse dienst voor maritiem onderzoek laat duikers zelfs zwemvliezen dragen. Daarmee kunnen ze voor lange tijd op grote diepte zwemmen.

Het scheepswrak voor het eiland Antikythera was al in 1900 ontdekt door Griekse duikers. Een Romeins schip dat vermoedelijk in de eerste eeuw voor Christus was vergaan, had de beroemde Antikythera aan boord, een mechanisch apparaat dat onder meer zonsverduisteringen kon berekenen. In het wrak zaten ook aardewerk en bronzen beelden.

Sinds de eerste ontdekking is het schip slechts eenmaal onderzocht - door Jacques Cousteau, die er in 1976 een paar weken onderzoek deed - tot 2012. In dat jaar bracht een groep duikers van Woods Hole en een Griekse overheidsinstantie de wateren rond het eiland systematisch in kaart. Het bleek dat er een tweede wrak lag en er is enig historisch bewijs dat beide schepen gezamenlijk hebben gevaren, mogelijk met spullen aan boord die de Romeinse generaal Lucius Sulla had buitgemaakt bij zijn veroveringen.

Uit archiefmateriaal over eerdere duikpogingen bleek dat een marmeren beeld was teruggezonken bij een poging het te bergen. Mogelijk zijn ook enkele objecten van de schepen verplaatst die per ongeluk zijn aangezien voor zwerfkeien.

Het komende project gaat zowel over het opdoen van ervaring met nieuwe duiktechnieken als het doen van archeologisch onderzoek, zegt David Mindell, hoogleraar aan het Massachusetts Institute of Technology die gespecialiseerd is in zeevaartuigen.

'Brendan is de enige die deze tak van sport bedrijft, zeker in diepere wateren', zegt Mindell over Foley. 'Wat hij doet is in feite archeologie op land, vertaald naar duikuitrustingen.

'Het is het derde jaar dat de duikers de locatie onderzoeken. Bij elke volgende expeditie brachten ze nieuwe hightechapparatuur mee. Eerder gebruikten ze bijvoorbeeld zogenoemde rebreathers - letterlijk her-inademers - die kooldioxide verwijderen uit de uitgeademde lucht, zodat de duiker de lucht opnieuw kan inademen. Ook brachten ze een soort onderwaterscooters mee die waren voorzien van videocamera's met een hoge resolutie.

Vanwege de diepte waarop het wrak ligt, konden duikers echter nooit langer dan een half uur onderzoek doen. Ze vonden desondanks nieuwe objecten, die verspreid lagen over een groot gebied, inclusief aardewerk, een anker en diverse bronzen objecten die nog niet waren opgedoken.

undefined

Een archeoloog van het Griekse ministerie van cultuur probeert de Exosuit uit. Beeld afp
Een archeoloog van het Griekse ministerie van cultuur probeert de Exosuit uit.Beeld afp
null Beeld reuters
Beeld reuters

Planetarium

Bij de komende expeditie zullen ze ook onderwaterrobots gebruiken, inclusief een autonoom rijdend voertuig dat Iver is genoemd, dat driedimensionale kaarten maakt van het gebied rond de scheepswrakken.

Foley zegt te hopen dat het Exosuit drie keer per dag kan worden ingezet tijdens de missie die een maand duurt. Elke duik zal twee tot drie uur vergen. Een kleine groep duikers zal gebruik maken van het Exosuit, anderen gaan naar beneden met duikapparatuur die wel decompressie vereist.

Dit jaar zal in eerste instantie het gebied in kaart worden gebracht, onder meer met metaaldetectors; veel van de grotere objecten zijn inmiddels al verwijderd. Het wrak zelf is ongeveer 50 meter lang. De duikers werken op diepten van 60 tot 150 meter.

Hoewel de Antikythera al in 1900 werd ontdekt, duurde het tot de jaren zeventig tot wetenschappers de mysteries van het ontwerp begonnen te doorgronden. Het is omschreven als een primitieve computer, maar het apparaat is niet programmeerbaar. Michael Wright, de Britse geschiedkundige die het mechanisme heeft gereconstrueerd, heeft gezegd dat hij het meer beschouwt als een uitgebreid planetarium.

Slechts de helft van het oorspronkelijke mechanisme is boven water gehaald en de onderzoekers hopen nu het resterende deel te zullen vinden.

Archeologen vermoeden overigens dat het geen uniek ontwerp is. Volgens Foley bestaan er historische verwijzingen in oude geschriften naar vergelijkbare mechanismen. 'Dit zijn zaken waar ik midden in de nacht wakker van lig', zegt hij. 'Ik kan niet slapen van opwinding.'

© The New York Times

Meer over