Wie verdient de schoonheidsprijs?

Een oud maar regelmatig terugkerend probleem is de toekenning van de schoonheidsprijs op de laatste dag van een toernooi. De jury weet meestal niet aan welke eisen een te bekronen partij moet voldoen, zit steevast in tijdnood en krijgt na afloop op zijn kop als de keuze niet tot ieders...

De beste oplossing werd tien jaar geleden bedacht bij het Swift-toernooi in Brussel. De spelers beslisten toen zelf wie de prijs kreeg door als juryleden bij een songfestival punten te geven aan de ingediende partijen. Niemand klaagde over de uitkomst en iedereen was het over eens dat het ei van Columbus was gevonden. Vreemd genoeg is het experiment bij mijn weten nooit herhaald.

Om verwarring te voorkomen: een schoonheidsprijs is iets anders dan de prijs voor de beste partij. De Oxford Companion to Chess, in dit soort zaken het referentiewerk bij uitstek, definieert een brilliancy of beauty prize als 'een prijs voor een briljante combinatie, afkomstig uit een in een toernooi of match gespeelde partij. Zo'n partij hoeft niet uit te blinken door gezonde strategie of excellent spel van begin tot eind.'

Met deze definitie ben ik het bijna helemaal eens. Wat ik graag toegevoegd zou zien is de bepaling dat een schoonheidsprijs alleen aan een spectaculaire partij kan worden toegekend. Een schoonheidsprijspartij gaat van klaboem en mag geen zacht kabbelend potje zijn met een aardige wending aan het eind. De organisatoren van het Hoogovenstoernooi hebben dat heel goed begrepen. Sinds mensenheugnis wordt in Wijk aan Zee de Leo van Kuijk-prijs toegekend aan de spectaculairste en niet aan de beste partij.

De eerste schoonheidsprijs uit de geschiedenis zette de toon. Bij een match tussen de Ier Mason en de Engelsman Bird loofde de eigenaar van het Café International in New York een prijs uit om de toeschouwers te beschermen tegen 'die vermoeiende partijen met Franse, Siciliaanse en onregelmatige openingen'. Met andere woorden, hij wilde Koningsgambieten zien maar zijn prijs ging niettemin naar zo'n 'vermoeiende' Franse partij:

Bird - Mason

New York 1876

1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Pb1-c3 Pg8-f6 4. e4xd5 e6xd5

Vergeef de spelers deze saaie opening. Het wordt later spectaculair genoeg.

5. Pg1-f3 Lf8-d6 6. Lf1-d3 0-0 7. 0-0 h7-h6 8. Tf1-e1 Pb8-c6 9. Pc3-b5 Ld6-b4 10. c2-c3 Lb4-a5 11. Pb5-a3 Lc8-g4 12. Pa3-c2 Dd8-d7 13. b2-b4 La5-b6 14. h2-h3 Lg4-h5 15. Pc2-e3 Tf8-e8 16. b4-b5 Pc6-e7 17. g2-g4 Lh5-g6 18. Pf3-e5 Dd7-c8 19. a2-a4 c7-c6 20. b5xc6 b7xc6 21. Lc1-a3 Pf6-e4 22. Dd1-c2 Pe4-g5 23. La3xe7 Te8xe7 24. Ld3xg6 f7xg6 25. Dc2xg6 Pg5xh3+ 26. Kg1-h2 Ph3-f4 27. Dg6-f5 Pf4-e6 28. Pe3-g2 Dc8-c7 29. a4-a5

Verdient deze zet de uitroeptekens die in oude partijverzamelingen steevast worden toegekend of zag Bird zwarts 30ste zet niet tijdig aankomen?

29 . . . Lb6xa5 30. Ta1xa5 Ta8-f8! 31. Ta5-a6

De enige zet.

31 . . . Tf8xf5 32. g4xf5 Pe6-d8 33. Pg2-f4 Dc7-c8 34. Pf4-g6 Te7-e8

Zwart speelt op winst. Hij kon remise maken met 34 . . . Dxa6 35. Pxe7+ Kh7 36. P5g6 en wit geeft eeuwig schaak met 37. Pf8+ Kh8 38. Pfg6+.

35. Pe5xc6 Dc8-c7+

Beter dan 35 . . . Pxc6 36. Txe8+ Dxe7 37. Txc6 en zwart zal met zijn opgesloten koning niet verder kunnen komen.

36. Pc6-e5 Dc7xc3 37. Te1-e3 Dc3-d2

Niet 37 . . . Dxd4 38. Pf3.

38. Kh2-g2 Dd2xd4 39. f5-f6 g7xf6 40. Ta6xf6 Pd8-e6 41. Te3-g3 Pe6-g5 42. Pe5-g4

Zie diagram 1

Geen gemakkelijke stelling. Wits paarden dansen voor de zwarte koning en vele kandidaatzetten dienen zich aan. Het sterkst was ongetwijfeld 42 . . . Pe4!, een zet die Mason zal hebben verworpen wegens 43. Tf8+ Txf8 44. Pxh6+ Kg7 45. Pxf8+ Pxg3 46. Pe6+ Kxh6 47. Pxd4 en het eindspel met slechts één pion meer zou nog moeilijkheden kunnen geven. Maar zwart heeft sterker. Na 42 . . . Pe4 43. Tf8+ Kg7! 44. Txe8 Pxg3 blijft hij in alle varianten groot materiaal voor.

42 . . . Kg8-g7? 43. Pg6-f4! Dd4-e4+ 44. Kg2-h2 Pg5-h7

Leidt tot verlies maar het was al niet duidelijk meer wie beter stond. Er dreigde zowel 45. Te3 als 45. Ph5+.

45. Pf4-h5+ Kg7-h8 46. Tf6xh6 De4-c2 47. Ph5-f6 Te8-e7 48. Kh2-g2 d5-d4 49. Pg4-e5 Dc2-c8 50. Pe5-g6+ . . .

Zwart geeft op.

Geen foutloze partij maar niettemin een perfecte kandidaat voor een schoonheidsprijs. Honderd jaar later zou Bird er in Wijk aan Zee nog steeds hoge ogen mee hebben gegooid.

In het afgelopen NK waren twee partijen van Jeroen Piket kandidaat voor de schoonheidsprijs. Zijn vlekkeloze zege op Nikolic en zijn nederlaag in een gooi-en-smijtpartij tegen Van der Weide.

Piket - Nikolic

1. Pg1-f3 Pg8-f6 2. c2-c4 e7-e6 3. Pb1-c3 Lf8-b4 4. Dd1-b3 a7-a5 5. g2-g3 b7-b6 6. Lf1-g2 Lc8-b7 7. 0-0 0-0 8. d2-d3 Pb8-a6 9. e2-e4 Pa6-c5 10. Db3-c2 Lb4xc3 11. Dc2xc3 d7-d5 12. e4-e5 Pf6-d7 13. Lc1-g5 f7-f6 14. e5xf6 Pd7xf6 15. Ta1-d1

Gezonde tegenover gekunstelde opbouw. Misschien had Nikolic zich iets voorgesteld van 15 . . . d4 16. Pxd4 Pa4 en zag hij nu dat dit wordt weerlegd door 17. Dc2 Lxg2 18. Pxe6.

15 . . . h7-h6 16. Lg5-e3 Pc5-d7 17. c4-c5 b6xc5 18. Le3xc5 Tf8-e8 19. Tf1-e1 Kg8-h8

Hier werd later nog 19 . . . Ta6 als verbetering voorgesteld maar het is moeilijk te geloven dat dit zwarts wrakke stelling redt.

20. Td1-c1 Lb7-a6 21. Lg2-h3 Dd8-b8 22. Lh3xe6 Pd7xc5 23. Dc3xc5 Db8xb2

Zie diagram 2

24. Pf3-e5 Te8xe6

Verliest op slag.

25. Pe5-f7+ Kh8-g8 26. Te1xe6 Kg8xf7 27. Te6xf6+! . . .

Met als pointe 27 . . . Kxf6 28. Dc6+ Ke5 29. Dxc7+ Kf5 30. Df7+ Df6 31. Dxd5+ en wint. Nikolic gaf daarom op.

De tweede kandidaatpartij voor de schoonheidsprijs werd gespeeld in de laatste ronde:

Van der Weide - Piket

1. e2-e4 g7-g6 2. d2-d4 Lf8-g7 3. Pb1-c3 c7-c6 4. Pg1-f3 d7-d6 5. h2-h3 b7-b5 6. Lf1-d3 Pb8-d7 7. 0-0 Lc8-b7 8. Lc1-e3 a7-a6 9. a2-a4 e7-e5? 10. a4xb5 c6xb5 11. d4xe5 d6xe5 12. Ld3xb5!

Mooi, moedig en waarschijnlijk ook correct.

12 . . . a6xb5 13. Pc3xb5 Lg7-f8 14. Dd1-d3 Ta8-a6 15. Tf1-d1 Dd8-c8 16. Ta1xa6 Lb7xa6 17. Pb5-d6+ Lf8xd6 18. Dd3xd6 La6-e2 19. Td1-d5 Pg8-e7

Zie diagram 3

20. Pf3xe5! Pe7xd5 21. Pe5xd7

Wit kan al op twee manieren winnen. Ook goed is 21. exd5 Pxe5 22. Lc5.

21 . . . Th8-g8 22. Le3-g5 Le2-a6 23. e4xd5 Dc8xd7 24. Dd6-e5+ . . .

Zwart geeft op.

Aangezien vooraf was aangekondigd dat de schoonheidsprijs zou worden toegekend aan de spectaculairste partij, denk ik dat de jury zich heeft vergist. Piket won de beste partij van het toernooi maar Van der Weide verdiende de schoonheidsprijs.

Meer over