Senna forever

Op 1 mei 1994 kwam de Braziliaanse autocoureur Ayrton Senna Ayrton Senna om het leven tijdens de Grote Prijs van San Marino....

INEKE HOLTWIJK

OOK drieëneenhalf jaar na zijn dood kent de verering voor Ayrton Senna nog steeds geen grenzen. Een belangrijke peildatum is Allerzielen, een dag die veel Brazilianen doorbrengen bij het graf van een geliefde. Daniela Perez, de vermoorde soapactrice, trok honderden bezoekers. Zangeres Elis Regina staat tien jaar na haar dood stabiel op circa duizend grafgangers. Maar de pole-position is voor de autocoureur. Dit jaar verzamelden zich op 1 november liefst tienduizend fans rond zijn tombe.

De score wordt bijgehouden door bewakers van het kerkhof van Morumbi in Sao Paulo. Daar ligt Ayrton Senna da Silva onder een eenvoudige grijze plaat: Niets kan mij van Gods liefde weghouden. Regelmatig stoppen er bussen met toeristen die de Senna-toer doen. Drie dagen alles van Senna: het ziekenhuis waar hij geboren is, zijn buitenhuis, zijn kantoor, het buitenhuis van zijn ouders en het gebouw van het deelstaatparlement waar de kist stond opgebaard.

Met tienduizend is het behoorlijk dringen op de smalle paden tussen de monumentale graven. Maar het is niets vergeleken bij Allerzielen drie jaar geleden, een half jaar nadat Senna op een betonnen muurtje in Imola te pletter was gereden. Toen stonden er 120 duizend fans voor de poort. Velen keerden onverrichterzake naar huis.

Senna leeft. En hoe. De Torcida Ayrton Senna, de fanclub, organiseert iedere maand ergens in Brazilië een fototentoonstelling over de coureur. Het loopt altijd storm. 'In een weekeinde halen we snel zevenduizend man', zegt voorzitter Denilson Carvalho de Almeida. De fanclub telt vierduizend leden. 'Maar als de races in de Formule-1 beginnen melden er zich meteen veel meer'.

Wat het is het geheim achter die enorme verering? Misschien heeft het ermee te maken dat de doden in Brazilie niet sterven. Ze blijven er een beetje bijhoren. De meeste fans doen liever alsof hij met pensioen is gegaan, zegt Almeida. Bewakers vinden wel eens briefjes voor Senna op zijn graf. Drie jaar geleden liet de fanclub stickers drukken. 'Senna, we geven heel veel om je. We hadden alleen nooit gedacht dat het zoveel was. . .'

De verbazing over zijn aanhoudende populariteit wordt gedeeld door zakenlui. Die vroegen zich in de weken na Senna's dood af hoe het verder moest. Zouden na de hausse van belangstelling de Senna-motorfietsen, speedboten, pennen en videotapes nog verkopen?

Senna was een zakenman met gouden handjes. Sinds 1991 leende hij zijn naam voor diverse producten. Het was een duur merk, maar afnemers betaalden. Alleen door Senna schoven op zondagochtend 24 miljoen Brazilianen voor de tv om naar de wedstrijden in de Formule-1 te kijken. Als Senna flink accelereerde op de rechte stukken schoot de kijkdichtheid meteen door naar dertig miljoen.

Zijn dood was een traumatische ervaring voor Brazilië, dat dagenlang verdoofd leek. De 34-jarige coureur kreeg een eerbetoon alsof hij een staatsman was met ministers en presidenten bij de kist, drie dagen nationale rouw en kanonschoten. Senna's begrafenis, de grootste uit de geschiedenis van Brazilië, had veel weg van die van prinses Diana met honderdduizenden huilende, vlaggende, zwaaiende mensen langs de weg.

Alleen Senna was geen prins. En evenmin een charismatisch leider. Hij was gewoon een redelijk knappe rijkeluiszoon die met driehonderd kilometer per uur over een stuk asfalt vloog en dat buitengewoon behendig deed. En als hij had gewonnen reed hij met de Braziliaanse vlag in de hand nog een rondje.

Het bleek voldoende. Idolen verslijten, maar Senna bleef. Dit jaar zijn er veertig nieuwe produten gelanceerd met het merk Senna-Driven to Perfection, van badhanddoeken tot koekjes. Het brengt de totaalscore op honderd.

Vorig jaar lanceerde Credicard, de Braziliaanse Mastercard, een creditcard met de afbeelding van de coureur. Een nieuw exemplaar vindt zijn weg naar gemiddeld vijfduizend gebruikers per jaar. Als een kaart erg aanslaat, kan dat oplopen tot dertigduziend stuks. In minder dan een jaar hebben reeds 170 duizend Brazilianen de Credicard-Senna op zak.

De coureur is vernoemd in straten en pleinen. Toen vorig jaar op een zondagmiddag in Sao Paulo een tunnel met zijn naam werd geopend, ontstonden er onmiddellijk opstoppingen. Een lange rij auto's reed langzaam door de tunnel in wat nog het meest leek op een gemotoriseerde bedevaart.

Er ligt het plan op tafel voor een Senna-pretpark in Rio. Als het aanslaat, zullen daarna nog veertien Senna-parken elders in Brazilië worden gebouwd. Kinderen die Pele nooit hebben zien voetballen, maar Senna wel door de bocht hebben zien scheuren, koesteren hem. De maandelijkse strip Senninha (kleine Senna) zit op een oplage van tweehonderdduizend.

Ook de nabijheid van Senna verkoopt. Het weekblad Caras, een soort Paris-Match, zette daarom Viviane Senna, zijn oudere zus, op de omslag. De discrete Viviane is ook een veelgevraagde gaste in praatshows op tv.

Toen Adriane Galisteu, Senna's vriendin ten tijde van zijn overlijden, voor Playboy uit de kleren ging, werden kiosken bestormd. Playboy verkocht 1,2 miljoen exemplaren van het bewuste nummer. De waterstofperoxide blonde Adriane, die tot haar vrijage met Senna folders uitdeelde bij stoplichten, wist de status van ex op onnavolgbare wijze uit te bouwen tot een lucratieve onderneming. Ze heeft zelfs een tv-show en een 06-nummer over Senna's laatste maanden.

Senna verkoopt, omdat Brazilianen zijn carrière, succes en perfectionisme bewonderen, zeggen marketingdeskundigen. Als je iets koopt met zijn merk, heb je het gevoel dat je het beste van het beste hebt. Zoals een scholiere zei kort na zijn dood: 'Hij was het enige goede in Brazilië.'

Voor zijn blijvende populariteit bij zoveel verschillende mensen - van punkers tot huisvrouwen en advocaten - is het een magere verklaring. Voor de antropoloog Roberto DaMatta symboliseerde Senna de droom van een moderne natie. Dat is het extra wat de autosport aan zijn charisma toevoegde. Hij was meer dan succesvol. 'Hij was een Braziliaan die een uiterst moderne machine de baas was.'

Senna was intelligent, en verschrikkelijk goed; de beste coureur allertijden, zeggen velen. Het zijn kwalificaties die Brazilianen trots maken. Trots op hun land dat in staat blijkt kampioenen te genereren. Overwinningen zoals die van Senna of van de nationale voetbalploeg bij het WK dompelen Brazilië onmiddellijk onder in euforie.

Zo versterken nederlagen het minderwaardigheidsgevoel. Het heeft met meer dan alleen de explosieve uitbundigheid van de tropen te maken. Grote, ingewikkelde landen als Brazilië met zoveel tegenstellingen hebben meer dan andere landen helden nodig, meent DaMatta. 'Van Senna houden is een manier om van Brazilie te houden'.

Brazilië heeft een tekort aan helden, aan goede voorbeelden. Vandaar dat de dood van Senna werd beleefd als een nationale catastrofe, gelooft de antropoloog. Senna was wat politici en de elite in Brazilië tot groot verdriet van het volk niet zijn. Hij was consistent en competent.

Senna was wat eufemistisch een complexe persoonlijkheid heet. Hij was ook arrogant en afstandelijk, een manipulator die verblind was door ambitie, zoals in het boek van de Britse sportjournalist Richard Williams (The Death of Ayrton Senna) goed uitkomt. Brazilianen tolereren een lichte vorm van slecht zijn, de zogeheten malandragem. Een situatie naar je hand zetten, ergens een voordeeltje uitslaan, of op een riskante wijze grenzen verleggen ziet men niet als negatief. Het feit dat Senna beter dan wie ook reed op riskante, natte circuits maakt hem in de ogen van de Brazilianen nog meer tot een wegkunstenaar. Velen voelen zich een beetje Senna als ze achter het stuur kruipen. Het is niet voor niets dat er vijftigduizend mensen mensen per jaar omkomen in het verkeer in Brazilië.

Onmiddellijk na zijn dood ontstond er een discussie of Senna nu een idool is of toch een held. Helden zijn doorgaans mensen die strijden voor idealen. Helden horen de geschiedenis toe. Idolen zijn modeverschijnselen. Senna was een idool; een idool dat bovendien veel goede dingen deed. Hij schonk, zonder er verder ruchtbaarheid aan te geven, vele miljoenen dollar aan een kinderziekenhuis in Sao Paulo. Dat gevoegd bij zijn nadrukkelijk Braziliaan-zijn (de vlag uit de cockpit) en zijn religiositeit (toen hij de Grand Prix in Japan had gewonnen, zei hij dat hij onderweg Jezus had gezien) maakt dat hij zich posthuum toch nog lijkt te kwalificeren voor de heldenstatus.

0 ENNA liet ongeveer dertig miljoen dollar achter in de vorm van panden, auto's, een helikopter en ondernemingen. Zijn broer Leonardo kwijt zich in stilte van de zaken. Zus Viviane heeft haar psychologenpraktijk opgegeven en leidt het Instituto Ayrton Senna. De opbrengst van licenties en de strip Senninha gaat naar het instituut dat daaruit welzijnsprojecten financiert.

Dit jaar geeft het instituut circa vier miljoen dollar. Zo eten veertienduizend arme, ondervoede kinderen in Sao Paulo Senna-soep. Er is een speciaal programma voor kinderen die op school niet kunnen meekomen. Er zijn Senna-beurzen. Senna's naam betaalt mee aan TV Futura, het nieuwe onderwijstelevisiekanaal.

Het is wat Ayrton wilde, maar waar hij niet aan toe was gekomen, aldus zuster Viviane. 'Weinigen kenden deze kant van hem. Hij hield van zijn volk en zijn land. Sinds zijn geboorte voelde hij de drang iets te doen voor de grote meerderheid van kinderen die geen kansen hebben gehad.'

Senna heeft de jeugd veel lessen te leren, meent fanclubvoorzitter Almeida. Meer dan voetballer Pele. Bijvoorbeeld? 'Dat je altijd moet streven naar een beter resultaat. Dat je moet volhouden en geduld moet hebben.'

De strijdbaarheid is evenwel geen eigenschap die de eigen fanclubleden kenmerkt. Enkele weken geleden heeft Almeida hen allen aangeschreven. Of ze de uitslag van het proces belangrijk vonden. Of de fanclub misschien in actie moest komen net als vlak na Senna's dood toen ze een petitie met tienduizend handtekeningen naar Italië stuurde met het verzoek de zaak tot de bodem uit te zoeken.

Tot zijn grote verbazing en ontsteltenis antwoordden de meeste leden dat de uitspraak hen koud liet. Gemakzucht en misschien een teveel aan tragedies, zegt de advocaat. 'Maar zo is Brazilië. Wij treuren uitbundig, maar de meeste mensen hebben niet, zoals in jullie landen, de behoefte dat de zaak wordt uitgezocht en de schuldigen worden gestraft.'

Meer over