Leve het bruine monster (en de Voetbaltacticus!)

Vroeger was niet alles beter, maar veel toch wel, zoals keurig geklede mannen met hoeden die sprongen als Oranje een doelpunt maakte, hun armen in triomf omhoog staken en vermoedelijk heel hard en langdurig hoi hoi hoi riepen....

Of de Voetbaltacticus!

Verbijsterd kijken we naar een ingenieus, loodzwaar apparaat van smeedijzeren buizen dat als hulpmiddel bij trainingen wordt gepresenteerd. De Voetbaltacticus stelt voetballers in staat op de inworp te oefenen (de bal zit met een touwtje vast aan het apparaat) en er kan een duel mee worden nagebootst. Het blijkt nog niet mee te vallen om de bal van de Voetbaltacticus af te pakken.

Ergens in zaal 1 van het Rembrandt Theater in Utrecht zit ook Co Adriaanse. Als hij niet nu, maar in de jaren veertig of vijftig trainer was geweest, zou hij met behulp van een technisch onderlegde buurman de Voetbaltacticus hebben uitgevonden en in het Polygoon-journaal de werking van het apparaat hebben uitgelegd.

Adriaanse zou vanzelfsprekend een pak, stropdas en hoed hebben gedragen en keurig formulerend hebben verteld dat het voetbal een grote stap voorwaarts had gemaakt. En de spelers van De Volewijckers zouden een voor een verklaren dat ze dankzij de Voetbaltacticus zeer aan kracht en wendbaarheid hadden gewonnen.

De demonstratie van de Voetbaltacticus is een van de hoogtepunten van de documentaire Leve het bruine monster, Een ode aan het voetbal van Sherman De Jesus. De film ging donderdag tijdens het Nederlands Film Festival in première, in aanwezigheid van onder anderen Piet Keizer, Co Adriaanse, Herman Kuiphof en Danny Blind.

De TROS zal de vijftig minuten durende film vermoedelijk dit jaar uitzenden. De komende zes maanden is Leve het bruine monster te zien in het Nederlands sportmuseum in Lelystad.

Wat de film zo bijzonder maakt is niet het thema (voetbal van het begin van de eeuw tot de jaren vijftig), noch het subthema (Nederland - Duitsland; die bommenwerpers hadden van mij wel mogen worden weggelaten. Bovendien was Nederland - België toen de belangrijkste voetbalwedstrijd).

Leve het bruine monster is zo innemend, humoristisch en verrassend door de compilatie van authenthieke, veelal verloren gewaande zwart-wit beelden, zoals de introductie van de Voetbaltacticus. Bij de beelden worden door Gijs Scholten van Aschat en Huub Stapel teksten en gedichten gelezen van onder anderen Cees Buddingh, Nico Scheepmaker, Jan Tetteroo en Willem Wilmink.

We zien een verdrietige melkboer die van zijn vrouw op zijn kop krijgt omdat hij er met zijn gedachten niet bij is (zijn club heeft verloren). We zien en horen Han Hollander, de legendarische radioverslaggever.

'Dames en heren, goedemiddag. U bent rechtstreeks verbonden met het Olympisch Stadion in Amsterdam. Ik heet u allen welkom, waar ter wereld u zich ook moge bevinden.

'Nederland treedt aan met zijn sterkste opstelling. In het doel Leo Halle; achterin de backs Jan van Diepenbeek en Sjef van Run. Op het middenveld spelen Bas Paauwe, Wim Anderiesen en Puck van Heel en de aanval bestaat uit Frank Wels, Leen Vente, Bep Bakhuys, Kick Smit en Koos van Gelder.

(We zien een jongetje ingespannen aan een knop van een grote radio draaien. Kennelijk laat de ontvangst te wensen over. Zijn vader leest de courant en rookt een sigaar. Zijn moeder zal wel aan het strijken zijn).

'Kijkt u mee dames en heren. Smit rukt het Duitse strafschopgebied binnen. Met de bal aan de voet nadert hij nu de Duitse keeper. In een wanhopige poging Smit af te stoppen storten de Duitse verdedigers zich in de baan van de bal. Behendig weet Smit de Duitsers te ontwijken en daar is zijn schot. De bal, gevuld met Oranje-instructies, volgt onherroepelijk zijn baan. Minder dan een seconde later knalt hij achter de Duitse keeper tegen het net.

'De orkaan van geestdrift die thans losbarst is onbeschrijflijk. Het stadion voelt dat thans het psychologisch ogenblik is aangebroken het Duitse elftal onder de voet te lopen. Kick Smit heeft de gelijkmaker gescoord.'

Helaas verliest Nederland in Amsterdam met 3-2 van Duitsland dat tijdens het spelen van de volksliederen de Hitler-groet maakt. De radioverslaggever zou later in een concentratiekamp om het leven komen. In vele opzichten was hij voorloper: hij maakte in de jaren dertig al reclame, voor het sigarettenmerk Chief Wip.

Chief Wip, de beste sigaret voor uw gezondheid.

Op de voorste rij in de Utrechtse bioscoop zitten D-junioren van een Utrechtse amateurclub. Voor de voorstelling vormden ze buiten op de gracht een erehaag (zie je jammer genoeg ook bijna niet meer). Ik vermoed dat ze er geen benul van hebben waar ze naar kijken.

Voetbal? Die straten zonder auto's en die mannen met hoeden en die voetballers met veel te lange broeken? Faas Wilkes? Abe Lenstra? Abe wie? Om over die mannen met hoeden, die rare melkboer en de Voetbaltacticus maar te zwijgen.

Tot zijn verbazing ziet Kuiphof zichzelf terug in de film, als jongen op een foto die hij ooit heeft uitgeleend maar nooit heeft teruggekregen. Ik vraag hem of de film hem heeft ontroerd. Nee, zegt Kuiphof. Maar ook hij keerde donderdag met plezier terug naar een tijdperk waarin het voetbal nog louter hartstocht opriep, en zelden kwaadaardigheid.

Blind blijkt zich vooral kostelijk vermaakt te hebben met een dommige televisieverslaggever die oubollige vragen stelde aan Abe Lenstra. Er is niets veranderd, zei Blind.

Inderdaad, Leve het bruine monster toont aan dat er niets is veranderd. En tegelijkertijd alles.

Paul Onkenhout

Meer over