AnalyseEK voetbal

Hoe data het voetbal hebben veranderd

De invloed van cijfers op het voetbal is sterk gegroeid. Van schotkans tot longinhoud, alles wordt gemeten. En de uitkomsten hebben het spel veranderd. Een rondje langs de meesters van de voetbaldata.

Quincy Promes (links), Cody Gakpo (midden) en Jurriën Timber communiceren via een tablet.  Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Quincy Promes (links), Cody Gakpo (midden) en Jurriën Timber communiceren via een tablet.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

‘Hoe meer je te weten komt, hoe meer je vooral beseft wat je nog niet weet.’ Sander IJtsma is vooral bescheiden en genuanceerd als hij over de opkomst van data in het voetbal praat. Opmerkelijk, want hij was een van de eersten die aan de hand van cijfers blogs (vanaf 2010) ging schrijven over voetbal.

IJtsma, chirurg in het dagelijks leven, breidde zijn hobbyproject uit naarmate meer mensen geïnteresseerd bleken in analytische informatie over voetbal. Op Twitter, waar hij een groot volgersaantal (65 duizend) kreeg onder de naam 11tegen11, plaatst hij sinds 2014 handige datavisualisaties.

Kijk dit EK als een kenner
Waar moet je dit EK op letten? In Kijken als een kenner maakt voetbaljournalist Sam Planting van elke kijker een expert. Ontdek de elf spelers die de tactiek van hun land bepalen – en hoe het moderne voetbal wordt gespeeld.

Zogeheten pass maps laten in een begrijpelijk overzichtsveldje zien waar en hoe het balbezit van teams verloopt in een wedstrijd. Vooral zijn overzichten met expected goals, een metriek die de kansenkwaliteit van een ploeg meetbaar maakt op basis van historische data, vinden gretig aftrek.

IJtsma runt een consultancybedrijf op het gebied van scouting in het voetbal. Grote Europese clubs zijn niet alleen nieuwsgierig naar zijn data, maar maken daadwerkelijk gebruik van de inzichten die daaruit te halen zijn.

Kansenkwaliteit

Hoewel IJtsma vooral ‘gezond verstand’ predikt als voornaamste drijfveer achter de vernieuwde inzichten binnen het topvoetbal, geeft hij toe dat het spel flink is veranderd sinds de komst van data: ‘Door de opkomst van expected goals is het schotvolume gedaald en de kansenkwaliteit juist gestegen.’ Vertaling: minder schoten, maar betere.

Hoewel er minder doelpogingen worden ondernomen, zijn die kansrijker omdat ze dichterbij het doel plaatsvinden. Het gemiddeld aantal schoten van buiten het strafschopgebied daalt al jaren, terwijl de gemiddelde afstand tot het doel van een doorsnee doelpoging steeds korter wordt. Teams schieten slimmer.

Tijdens het EK zal het dus wachten zijn op doelpunten van afstand. Hoe strak de trap van Memphis Depay van 30 meter ook is, het is verstandiger om tot diep in het 16-metergebied door te combineren, op zoek naar een makkelijker schot.

‘De daling van de hoeveelheid verre, hoge voorzetten vanaf de zijkant is een ander spelonderdeel dat op basis van data-inzichten is veranderd’, aldus IJtsma. ‘Je ziet nu teams verder combineren op de flank, in plaats van de bal meteen hoog voor het doel te slingeren, omdat een lage voorzet vanaf de zijkant van het strafschopgebied meer en makkelijkere scoringskansen oplevert.’

Strategie

Michiel Jongsma, werkzaam als ‘Team Lead Data Insights’ bij statistiekenbureau Opta Sports, betoogt dat gegevens ook grote invloed hebben op tactische keuzes: ‘Inzichten uit cijfers hebben teams vooral doen nadenken over de vraag in welke zones op het veld ze willen komen met de bal, en wat dat ze oplevert. Hoe belangrijk is balbezit voor een team? Cijfers kunnen meetbaar maken of een team überhaupt de bal veel nodig heeft om optimaal te presteren. Dat antwoord verschilt per team. Zo vormen data zelfs de tactische identiteit van een ploeg.’

Jongsma geeft een praktisch voorbeeld: ‘Als een tegenstander een linker centrale verdediger heeft uit wiens cijfers blijkt dat hij geweldig is met de bal aan de voet, terwijl de data van de linksback juist vertellen dat hij kwetsbaar is in de passing, dan zal de opponent kiezen om de spelopbouw van die ploeg via de linksback te dwingen.’

Ook bij dode spelmomenten kunnen data helpen bij de strategie. Veel fans klagen als het Nederlands team een hoekschop kort neemt, in plaats van de bal het zestienmetergebied in te draaien. Waarom niet in één keer voor? ‘Het feit dat een man-meersituatie in de hoek van het veld meer kansen oplevert, laat teams vaker voor de korte optie kiezen’, aldus IJtsma.

Fysieke data

Data kunnen niet alleen aantonen hoe balvaardig een speler is, maar ook de intensiteit van de prestatie meten. Waar cijfers op het gebied van scouting en tactiek op tegengas kunnen rekenen uit traditionele kampen, hebben de clubs massaal het nut van ‘fysieke data’ omarmd. Aan de hand van gps- en hartslagdata is op de seconde nauwkeurig te bepalen hoeveel meters een speler maakt, hoe zijn conditie is en hoe intensief de krachtsinspanning is.

Volgens Colin de Graaf, ‘head of performance’ bij Heracles, is ook op fysiek vlak data essentieel bij het maken van de juiste tactische keuzes. ‘Wat beoog je als team? Wil je de tegenstander fel opjagen, of juist voorzichtig je kansen afwachten? Data laten tijdens de wedstrijd nauwkeurig zien hoe intensief de inspanningen van de spelers zijn. Alles is meetbaar, dus ook de gekozen speelstijl en de uitvoering daarvan.’

Vooral bij het analyseren van de tegenstander is de kennis over conditie belangrijk. De Graaf: ‘Ploegen weten nu precies wanneer het fysieke verval bij de tegenstander inzet. Daar kun je op inspelen, door bijvoorbeeld juist in die fase zelf de druk op te voeren of een wijziging aan te brengen in de speelstijl.’

Op het EK is de juiste indeling van de krachten cruciaal voor het resultaat, stelt De Graaf. Het ideale wisselmoment in de slotfase is voor bondscoach Frank de Boer dus meer dan alleen een kwestie van fingerspitzengefühl: harde cijfers kunnen helpen bij de juiste keuze, op het juiste moment.

Media

De inzichten uit cijfers zijn niet alleen meer weggelegd voor de teams. Ook de fans krijgen steeds meer data mee. Jongsma, die sinds 2013 vanuit Opta statistieken aanlevert aan de media, heeft de vraag naar cijfers sterk zien stijgen: ‘Toen we begonnen met het leveren van gegevens aan tv-zender Fox Sports, was het nog heel basic. ‘Dit is de vijfde uitnederlaag in het kalenderjaar voor Koemans Feyenoord’, dat soort werk.’

Hij vervolgt: ‘Toen was het een noviteit, cijfers over voetbal op televisie. Nu krijgen alle kranten en tv-programma’s data aangeleverd. Het is zelfs niet meer gek als je op televisie hoort praten over complexe termen als expected Goals.’

Jongsma heeft een verklaring waarom het snel is gegaan met de acceptatie van data: ‘Voetbal is vaak onderbuikgevoel. Het is een heel subjectieve sport, met lage scores en veel toeval. Cijfers zijn daarentegen hard en kunnen dienen als feitelijke onderbouwing voor een mening of observatie. Data voeden in dat opzicht toch de onderzoekende geest, waardoor ze goed bruikbaar zijn in de journalistiek.’

Met cijfers kun je factchecken, zelfs in een chaotische sport als voetbal, stelt Jongsma. ‘Dat media en fans steeds vaker data gebruiken om zaken op het veld beter te begrijpen, spoort teams weer aan om niet achter te blijven op dit vlak.’ En zo is ook voetbal een data-aangelegenheid geworden.

Kijk dit EK als een kenner
Waar moet je dit EK op letten? In Kijken als een kenner maakt voetbaljournalist Sam Planting van elke kijker een expert. Ontdek de elf spelers die de tactiek van hun land bepalen – en hoe het moderne voetbal wordt gespeeld.

null Beeld Frenkie de Jong
Beeld Frenkie de Jong
Meer over