Analyse

Hoe AZ van schlemiel uitgroeide tot reuzendoder

Calvin Stengs viert de 1-2 met zijn ploeggenoten, het bleek opnieuw niet genoeg. In blessuretijd komt Utrecht toch nog langszij. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Calvin Stengs viert de 1-2 met zijn ploeggenoten, het bleek opnieuw niet genoeg. In blessuretijd komt Utrecht toch nog langszij.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Noem het gerust een unieke reeks, de zeven zoete zeges van AZ op rij, in de eredivisie tegen Ajax, PSV en Feyenoord. Tilt AZ de reeks naar acht zondag, thuis tegen Ajax?

‘Strontziek’, was trainer John van den Brom in die tijd, als hij met AZ weer verloor van een topclub. Een gekmakend ritme van nederlagen. Nooit felicitaties ontvangen. Hij kon de verhalen alweer uittekenen. Zelfs nu zucht hij nog, aan de telefoon, terwijl hij denkbeeldige krantenkoppen uitspreekt: ‘AZ wint niet van toppers. Van den Brom wint geen topduels.’ In retrospectief: ‘Lekker voor mij. Ik werd er chagrijnig van. Het stak enorm, ook bij de clubleiding die telkens zijn ambities uitsprak.’

Het was een verhaal. AZ als leuk, ambitieus cluppie met een moderne opleiding. Mooi, frivool voetbal, maar als het er echt om ging, om voetballen tegen clubs waarmee ze zich wilden meten in Alkmaar, dan verloren ze. Een reeks van 23 competitieduels tegen de traditionele top-drie in de eerste vier seizoenen van Van den Brom leverde twee zeges en twee gelijke spelen op. Plus negentien nederlagen. Cijfers van een provincieclub.

Maar dan is het 12 mei 2019, Alkmaar. AZ - PSV 1-0. Eerder in het vijfde en laatste seizoen van Van den Brom bij AZ is thuis al gewonnen van Ajax, toen met de verzuchting dat hij eindelijk ‘van dat gezeik’ af was. De overwinning op PSV, twee maanden later, is het begin van een serie van zeven zoete zeges in de competitie, al weet dat nog niemand dan. Kijk hem daar zitten, Van den Brom, bij zijn afscheid in stijl van AZ. Mooi gevoetbald en gewonnen. Handenwrijvend analyseert hij zijn geluksgevoel, terwijl Mark van Bommel naast hem in figuurlijke zin sterft, want PSV verliest hier de titel officieus aan Ajax.

Van den Brom nu, over toen: ‘In datzelfde seizoen verloren we met 5-0 van Ajax in de Arena. Totaal overrompeld.’ Arne Slot was destijds zijn assistent, en later zijn opvolger. Hij kan mooi vertellen over de overgang van redelijk kansloze wedstrijden naar, allereerst, een fase waarin het ook nog vaak mis ging. Maar wie door het resultaat heen kon kijken, ontwaarde een florissante toekomst. Eerst was daar nog te weinig compensatie voor fouten van de keeper, scheidsrechterlijke dwalingen of andere blunders. De kentering was een kwestie van tijd, dankzij de opkomst ook van de zogenoemde Gouden Generatie, vooral vertegenwoordigd door Calvin Stengs, Teun Koopmeiners, Owen Wijndal en Myron Boadu. Slot: ‘De duels tegen de toppers leefden enorm. Bij de spelers en bij de leiding.’

Met AZ is het anno 2021 zelfs zover gekomen dat de club van het ene verhaal van uitersten is vervallen in het andere. Winnen van de grote clubs is een soort van normaal geworden, hoe bijzonder het ook blijft, terwijl AZ juist tegen kleinere clubs te veel punten laat liggen om kampioen te worden. Vooral vorig seizoen gaf fabelachtig mooie zeges op de top te zien, maar bij de afrekening van de door corona afgebroken jaargang miste AZ door een minder doelsaldo dan Ajax de eerste plaats. Dit seizoen dan: begonnen met vijf gelijke spelen en gaandeweg thuis verloren van FC Groningen en FC Utrecht. De achterstand op Ajax bedraagt al tien punten.

Slot, terugkijkend: ‘Er zijn twee belangrijke zaken gebeurd de laatste jaren. Allereerst is de eigen identiteit, de eigen stijl, ontwikkeld in het spel. We gingen tegenstanders veel meer afjagen. Toen ik assistent was van John verloren we nog topduels, maar het zat op een gegeven moment al heel dicht bij elkaar. Je zag de stormachtige ontwikkeling van de gouden generatie. Jongens, bijna allemaal internationals op een gegeven moment, met een compleet andere manier van spelen. Dominant, ook in topduels. Jongens die in de jeugd al gewend waren om van Ajax, Feyenoord en PSV te winnen. Waarbij ik persoonlijk de thuisduels van dit seizoen in de Europa League tegen Real Sociedad en Napoli als hoogtepunten beschouw, als nog beter dan de wedstrijden tegen PSV, Feyenoord of Ajax.’

Rivaal

Het is voor Slot nog steeds moeilijk te begrijpen dat hij twee dagen na dat duel met Napoli werd ontslagen, omdat hij volgend seizoen naar Feyenoord gaat, een directe rivaal. ‘Gezien het hoge spelniveau tegen Napoli heb ik AZ op de toppen van zijn kunnen achtergelaten.’ Na dit seizoen zou hij, inclusief zijn assistentschap, vier jaar trainer bij AZ zijn geweest. Hij voelde dat het tijd was voor een andere uitdaging, waarbij hij alvast rekening hield met het mogelijke vertrek van dragende spelers na dit seizoen. ‘Het spel had niet heel veel beter meer gekund.’

Dat blijkt nu ook, vooralsnog. AZ haalt sinds de aanstelling van Pascal Jansen zelden het niveau van vorig seizoen, door welke oorzaak dan ook. De zeges bij PSV en Feyenoord, die de reeks op zeven brachten, waren minder overtuigend dan vorig seizoen. De club blijft doordesemd van verlangen naar de top.

Aanvoerder Teun Koopmeiners schuift aan, na de nederlaag van woensdag tegen FC Utrecht. Hij praat over de last van een gebroken pols, is chagrijnig en furieus. Al snel is hij ook weer grappig. In de discussie over de traditionele top-drie, en waar AZ dan hoort, zegt hij schalks: ‘Je mag top-drie zeggen, maar dan moet je er een andere club uithalen.’

Hij verklaart de zegereeks: ‘We hebben jongens met veel kwaliteit. Je hoort ze zeggen dat ze het leuk vinden om juist die grote wedstrijden te spelen. Je merkt dat ze dan meer geprikkeld zijn, omdat er meer mensen naar kijken, met meer oordelen.’ Na een korte stilte: ‘Dat is eigenlijk niet goed.’

Koopmeiners snapt dat het woord eigenlijk hier ongepast is, dat het bijzondere van een absolute topclub juist is dat elke wedstrijd een zege dient op te leveren.

‘Nee, het is ook niet goed. Persoonlijk heb ik dat gevoel niet. Ik wil altijd winnen. In de Kuip of thuis tegen Utrecht. Dat maakt me geen reet uit. Het heeft ook met het spel te maken. Utrecht maakte de ruimtes heel klein, en dan moeten wij geforceerd op zoek naar openingen. Dat kan volwassener. In topwedstrijden wil de tegenstander soms hoog druk zetten, man op man spelen. Dan krijgen wij meer ruimte. In combinatie met spelers die graag willen voetballen, liggen er dan grote kansen om te scoren.’

Zie hier de factoren voor de ommekeer van schlemiel naar reuzendoder. Ontwikkeling speelwijze. Kwaliteit. En daarmee: groeiend zelfvertrouwen. Daarbij kostte de gouden generatie slechts een prikje, vanwege de opleiding. Ajax heeft zijn gouden generatie sinds de zomer van 2019 vrijwel volledig verkocht en moest groots inkopen. Ajax besteedde ongeveer 165 miljoen euro transfergeld aan de huidige selectie. Bij AZ gaat het om een slordige 13 miljoen. Het is een onwaarschijnlijk groot verschil, waarvan op het veld weinig te zien is.

Speltechnisch

AZ is in speltechnisch opzicht gebaat bij ruimte. AZ speelt bepaald geen standaard countervoetbal en is in grote fasen dominant, maar in de snelle omschakeling vallen nu eenmaal vaak doelpunten, ook bij AZ. De mooiste duels van vorig seizoen zijn de beste voorbeelden, met Slot als trainer. Twee keer winnen van Ajax (1-0 thuis en 0-2), met ondubbelzinnige cijfers vertrekken uit De Kuip (0-3) en Philips Stadion (0-4). Schitterende, typerende doelpunten van allerlei snit, met een belangrijke rol voor de zogenoemde overlap. Voorbeeld: linksbuiten Idrissi (inmiddels Sevilla) trekt naar binnen, geeft de bal mee aan de meegelopen linksachter Wijndal. Die geeft een voorzet op de scorende Boadu. Misschien de allermooiste treffer van allemaal is de 0-2 tegen Ajax, na de pass over zestig meter van Koopmeiners op de al sprintende Idrissi, die de bal met een prachtig lobje over de uitgelopen doelman Onana tovert. Het is voetbal vol beweging en combinaties, uitgevoerd met opofferingsgezindheid en speelsheid.

Het is speciaal voetbal, de ene keer met eindeloze combinaties, dan weer optimaal van de ruimte profiterend. Het is niet voor niets dat Myron Boadu, die na kleinere wedstrijden veel kritiek krijgt om het missen van kansen, zoveel lof oogst in de topduels. Hij maakte zeven van de zeventien goals in de serie, met dank ook aan zijn snelheid en gevoel voor diepte, van zijn afronding na één keer raken.

Zondag eindigt Super Januari in de eredivisie, met AZ - Ajax en Feyenoord - PSV. AZ is ondanks de klinkende reeks geen duidelijke favoriet. En waarom? Door de wisselvalligheid, en omdat AZ AZ is en Ajax Ajax. Van den Brom: ‘Misschien komen na de zeven goede weer zeven slechte wedstrijden. De andere clubs hebben sowieso meer historie, maar er is door de prestaties van AZ geen traditionele top-drie meer.’

Alleen: van de kleintjes winnen, dat is ook een kwaliteit van een topclub. Technisch directeur Max Huiberts woensdag, voor de wedstrijd tegen FC Utrecht: ‘Het is mooi dat we het qua resultaten goed doen tegen de traditionele top-drie. Ik besef dat je in dit soort wedstrijden als speler en club langs de meetlat wordt gelegd. Dat is prima, maar je krijgt voor deze wedstrijden niet meer dan drie punten. Als we iets bijzonders willen presteren moeten we ook andere wedstrijden winnen, ook omdat we in het begin van de competitie te veel hebben laten liggen.’

Zijn uitspraak heeft op die avond voorspellende waarde.

De zeven zeges op rij

AZ - PSV 1-0. Doelpunt Til.

Feyenoord - AZ 0-3. Boadu, Stengs, Idrissi.

PSV - AZ 0-4. Boadu 2, Svensson, De Wit.

AZ - Ajax 1-0. Boadu.

Ajax - AZ 0-2. Boadu, Idrissi.

PSV - AZ 1-3. Koopmeiners 2, Stengs.

Feyenoord - AZ 2-3, Boadu 2, Karlsson.

Doelsaldo 17-3. Doelpunten: Boadu 7, Koopmeiners, Idrissi en Stengs 2, Til, De Wit, Svensson en Karlsson.

Meer over