Een klassiek proces

Ongeacht het resultaat morgen tegen rivaal PSV begint Ajax opgeruimd aan de winterstop. Het verschil tussen nummer één en twee in de eredivisie is de laatste tien jaar niet zo groot geweest....

BART JUNGMANN; WILLEM VISSERS

NEE, het vak tv-presentatoren in de Arena was aanvankelijk helemaal niet gerust op een goede afloop van de competitie.

Zo moest Kees Driehuis tijdens de eerste wedstrijden steeds in het programmablad spieken wie nu eigenlijk wie was in rood-wit. Die zwarte verdediger was ene Oliseh, gekocht van Köln. Die snelle spits moest Arveladze zijn, een Georgiër die in Turkije had gevoetbald. En dan was er nog Rudy. 'Ik bedoel: who the hell is Rudy?'

Jack Spijkerman keek blij verrast naar 'fantastische' oefenwedstrijden en een mooi begin van de competitie. 'Maar daarna is het alleen maar minder en minder geworden eigenlijk. De vleugels blijven toch een probleem, en al die blessures. Komen volgens mij toch door die klotegrasmat. Maar goed, we winnen. Het blijft dus gezellig op de tweede ring.'

Ron Brandsteder vond zijn Ajax de afgelopen maanden ook al zo'n wonderlijk fenomeen. 'Dat was het best te zien in die wedstrijd tegen Bochum. Daar stonden toch drie verschillende teams in het veld. Eerst met 2-0 achter, dan wordt het binnen een kwartier 4-2. Denk je dat ze doordrukken en dan is het in de tweede helft niets meer.'

Volgens de cijfers gaat het heel goed met Ajax. Achttien van de negentien competitiewedstrijden werden gewonnen. Samen met dat ene gelijkspelletje waren ze goed voor 55 punten en een voorsprong van achttien punten op PSV, de tegenstander van morgen.

Die cijfers vertellen niet het hele verhaal van Ajax' eerste seizoenshelft. Onder de achttien gewonnen wedstrijden waren er zes 1-0's, waarbij de beslissing twee maal vlak voor tijd viel.

Spijkerman: 'Een week of twee geleden was het weer eens 1-0 geworden. Sta ik de volgende dag voor een stoplicht in Amsterdam-Zuid. Komt Edwin van der Sar naast me staan. Hij draait zijn raampje omlaag en zegt: was weer lekker spannend, hè? Misschien is het dus ook wel hun kick, ons een beetje in spanning houden.'

Driehuis: 'Ik vind dat wel mooi eigenlijk. Lucky Ajax, dat hoort er toch ook bij.' Sparta-trainer Hans van der Zee: 'Het zegt iets over de wedstrijdmentaliteit en de ervaring van met name de broers De Boer.' Brandsteder: 'Het is een soort zelfbehoud, denk ik, misschien wel het oude Ajax-elan. Maar het is wel wonderlijk om te zien.'

Ook de Europese campagne is niet zo vlekkeloos verlopen als het doelsaldo van 17-7 doet vermoeden. Het Sloveense Maribor was in de eerste ronde geen probleem, maar Udinese uit Italië moest op basis van het doelsaldo de strijd opgeven. En het drie uur durende klasseverschil met het Duitse Bochum kreeg in slechts tien minuten echt gestalte.

Brandsteder: 'Als fan is het dit seizoen wel eens moeilijk, maar qua genieten is het twintig keer zo leuk als vorig seizoen.'

Het elftal van Ajax in het seizoen 1997-1998 voetbalt in het licht van zijn eigen geschiedenis. Natuurlijk worden er vergelijkingen getrokken met het team dat onder Louis van Gaal de afgelopen jaren kwam, zag, won en verloor. Een andere vraag is of Morten Olsen, Van Gaals opvolger, vergelijkbaar is met Stefan Kovacs, de Roemeen die in het begin van de jaren zeventig de leiding overnam van Rinus Michels.

Net als Van Gaal had Michels destijds een dwingende hand van coaching. Hij boetseerde een elftal naar eigen inzicht en had daarbij het geluk dat dat elftal een paar grote talenten herbergde. Voetbal werd oorlog en kreeg de kwalificatie totaal.

MICHELS vertrok na verovering van de Europa Cup in 1971 naar Barcelona. Opvolger Kovacs besloot een winnend team niet te veranderen en plukte daarvan nog twee jaar Europa Cups. Onder de beminnelijke Kovacs was er weer ruimte voor creativiteit en initiatief. De spelers bloeiden op, zonder de lessen van Michels over teamdiscipline te vergeten. Hetzelfde lijkt nu weer aan de hand.

- Profiteert Morten Olsen van de erfenis die Louis van Gaal heeft achtergelaten?

Barry Hulshoff, trainer van het Belgische Sint Truiden, won drie Europa Cups: één onder Michels en twee onder Kovacs. Hij herinnert zich die periode nog goed.

'Kovacs hoefde ons niet veel meer te vertellen. Tactisch speelden we niet anders dan onder Michels. We gingen op dezelfde voet verder. Het was de verdienste van Michels dat we ons gedroegen als echte professionals.'

Gerrie Mühren, zijn toenmalige ploeggenoot: 'Onder Michels was er een keiharde discipline. Als het nog 0-0 stond, moest je je strikt aan de opdracht houden, terwijl Kovacs juist zei dat we wat moesten laten zien bij de stand 0-0. Maar daarvoor hadden we wel die keiharde ondergrond nodig, die Michels had gelegd.'

Hulshoff: 'Dat eerste jaar onder Kovacs wilden we bewijzen dat we het ook zonder Michels konden. We wonnen alles. Het was ons beste seizoen. Toen we dat hadden bereikt, viel het doel weg. Je gaat dan denken: wat valt er voor mij als speler nog te halen? Jezelf verkopen dus.

'In dat tweede jaar ging ieder zijn eigen weg. Eigenbelang was belangrijker dan teambelang. Het bestuur wilde Kovacs ontslaan, maar tot het einde van het seizoen zijn we toch bij elkaar gebleven. We wonnen nog wel de derde Europa Cup, maar dat ging met hangen en wurgen.

'De discipline was afgenomen. De bedoeling was dat Knobel, Kovacs' opvolger, die weer zou aantrekken. Maar Knobel dacht dat hij in een gespreid bedje terecht kwam. Hij dacht dat hij te maken kreeg met profs die alles wisten, terwijl hij juist de groep tot de orde had moeten roepen.'

Directeur Coaches Betaald Voetbal, Jan Reker: 'Als er een andere trainer komt, die de spelers meer vrijheid geeft, dan fleuren ze op. Dat is niet anders dan in de normale maatschappij. Maar je moet oppassen dat ze niet je hele hand nemen. Een volgende trainer zal de touwtjes weer moeten aanhalen. Dat is een ijzeren wet. Het zal iemand moeten zijn met de werkwijze van Van Gaal.'

Als Hulshoff terugkijkt op die periode, dan verbaast hem vooral de duur van Michels' regime. 'Veel trainers houden het maar twee, drie jaar vol. Het is logisch dat je op elkaar uitgekeken raakt. Natuurlijk, namen we Kovacs wel serieus. Maar de basis voor zijn trainingen was gelegd door Michels en Bobby Haarms.'

Bobby Haarms lijkt de eerst aangewezene om de gestelde vraag te beantwoorden. Hij heeft als assistent Michels, Kovacs en Van Gaal zien komen en gaan. Nu voegt hij zich naar de inzichten van Olsen. Aanvankelijk vindt Haarms de vergelijking wel aardig. Later nuanceert hij dat.

'Achteraf is zo vaak gezegd dat een schoonmoeder het werk van Kovacs had kunnen doen. Ik kan je vertellen dat hij een heel grote trainer was. En ik kan het weten, want als iemand met hem geleefd heeft, dan ben ik het wel.'

Ook in Olsen mogen we ons niet vergissen. 'Misschien lijkt het wel zo dat de nadruk minder ligt op discipline, maar die staat ook bij Olsen hoog in het vaandel.

'Je kunt de trainingen van Olsen wel een beetje vergelijken met die van Ivic. Altijd tactisch bezig zijn. Steeds oefeningen laten doen, die passen in het systeem. En altijd ervoor zorgen dat er veel vreugde is op de training. Olsen vindt het fijn als ze de training ook plezierig vinden.'

De meeste (semi)insiders vinden dat een vergelijking tussen Kovacs en Olsen mank gaat omdat Michels een complete selectie achterliet, terwijl met Van Gaal zes spelers verdwenen, die min of meer tot de basis behoorden.

Seizoenkaarthouder Spijkerman wijst er op dat Kovacs de leiding kreeg van een geolied team, terwijl er in het laatste jaar van Van Gaal een hoop was misgegaan. 'De sfeer was om te snijden. Soms leek het wel of Ajax met twee teams in het veld stond.'

Fan, collega en ondergeschikte prijzen Morten Olsen om zijn teambuilding. Hij heeft in korte tijd een collectief gesmeed uit individueel talent. Haarms: 'Het is weer een elftal waar je U tegen zegt.'

Gerrie Mühren: 'Olsen werkt misschien met veel nieuwe spelers, maar het raamwerk is nog steeds hetzelfde. En dat is niet niks natuurlijk. Blind, die twee jongens van De Boer, Witschge, Litmanen. Ze kunnen dus voortborduren op het systeem van Van Gaal. Als er een stap te laat wordt gezet, dan zie je de oude garde ook tekeer gaan. En vergeet vooral Van der Sar niet. Als je die er niet bij hebt, dat scheelt dat een lappie, hoor. '

In de Nederlandse competitie is de doelman van Ajax pas vier keer gepasseerd. Kenner en liefhebber zijn het over één ding eens: Van der Sar is dit seizoen de beste keeper van de wereld. Ploeggenoot Ronald de Boer betrekt het hele team in de eer. 'We geven ook weinig kansen weg.'

Daarentegen werden in zes Europese wedstrijden zeven doelpunten geïncasseerd. De Boer: 'Toch geloof ik er heilig in dat het achterin goed in elkaar zit, ook als we straks in de Europa Cup betere tegenstanders tegenkomen.'

Joop Alberda, die vorig jaar met het Nederlands volleybalteam goud won op de Olympische Spelen, denkt bij Ajax een klassiek proces te zien. 'Een coach legt directief een bepaald systeem op en diens opvolger doet dan de finetuning. Wat je nu bij Ajax ziet gebeuren, is de wetmatigheid in de groepsdynamiek.'

Het Ajax-systeem is volgens Alberda gebaseerd op een trilogie: het programma, al in de jeugdopleiding vastgelegd, staat voorop. Daarna volgen de teams en pas op de derde plaats komen de spelers. 'Daarom gaat het bij Feyenoord ook steeds mis. De spelers staan voorop, niet de spelfilosofie.'

TOCH LIJKT onder Olsen het vaste Ajax-stramien niet heilig meer. Zo werd er in de uitwedstrijd tegen Sparta met één spits gespeeld. Van der Zee: 'Dat zou onder Van Gaal ondenkbaar zijn geweest.' Sparta verloor met 5-0. 'We werden er totaal door overrompeld. Maar Olsen kan dat niet te vaak doen, want het hele Ajax-systeem is gebaseerd op drie spitsen.'

Alberda: 'Eén of drie spitsen, dat maakt niets uit. Dat is een kwestie van poppetjes. Als het systeem er is, kun je ervan afwijken. Die wedstrijd tegen Sparta was niet in strijd met de filosofie, maar juist een verfijning ervan.'

Binnen de filosofie is Jari Litmanen leidinggevend. Dat was hij onder Van Gaal, dat is hij onder Olsen. Spijkerman: 'Die man is zo goed, die heeft geen trainer nodig. Volgens mij is hij de enige die zonder opdracht in het veld wordt gestuurd. Jari Litmanen is de Freek de Jonge van het voetbal.'

Litmanen zelf ziet eigenlijk niet zoveel verschillen tussen de twee trainers die hij bij Ajax heeft meegemaakt. 'Ik vind het ook nog te vroeg om te vergelijken. Bovendien zie ik geen echte verschillen. Natuurlijk zijn hun manieren anders, maar allebei zijn ze soms los en soms streng.'

Ronald de Boer ziet ze wel. 'Ik was niet uitgekeken op Van Gaal, want ik waardeer hem erg als mens en trainer. Toch is een verandering van trainer wel leuk. Ik heb door de jaren heen zelf ook een visie ontwikkeld en die probeer ik over te brengen op de spelersgroep. Mijn visie heeft veel overeenkomsten met die van Van Gaal, want ik vind dat hij het goed ziet. Olsen geeft ons zelf veel verantwoordelijkheid.

'We hebben meer kwaliteit dan vorig seizoen en een ander type voetballers. Sommigen hebben geweldige individuele acties, waardoor ikzelf niet meer hoef te forceren. Ik speel meer controlerend. In voorgaande seizoenen probeerden we via combinaties de vrije man te vinden. Nu kunnen we ook via individuele acties een doorbraak forceren.'

Dat is waarschijnlijk ook de reden dat er dit jaar zo van Ajax wordt genoten. Er is ruimte voor grilligheid. Gerrie Mühren: 'Het is een genot om naar Ajax te kijken. In elke wedstrijden zitten momenten om van te likkebaarden. Zo risicovol, zo mooi. Dat zie je nergens anders in de wereld.'

Sunday Oliseh wordt door bijna iedereen de grootste verrassing genoemd. Driehuis: 'Oliseh heeft een prettig soort nonchalance. Hij doet mij een beetje denken aan Vasovic.' Brandsteder: 'Prachtige voetballer. Een soort primitieve oerkracht. '

Alleen Van der Zee oordeelt negatief over Oliseh: 'Die vind ik enorm overschat. Hij heeft misschien een geweldige uitstraling, maar verdedigend is hij erg zwak. Ik denk dat Frank de Boer veel beter tot zijn recht zou komen op die plek.'

Spijkerman: 'Van der Zee heeft er geen verstand van. Oliseh is een geweldige aankoop. Alleen van Sibon weet ik het nog niet. Een draaicirkel van een vrachtwagen volgens mij.' Van der Zee: 'Ik vind Sibon een goede aankoop. Hij heeft de pech dat Arveladze het zo goed doet, maar Sibon komt er zeker.'

In alle euforie over de renaissance van Ajax klinkt toch ook kritiek door. Brandsteder: 'Het schort weleens aan de inzet. Dat mis ik soms bij Ajax, terwijl er bij de thuiswedstrijden toch altijd vijftigduizend mensen op de tribune zitten.'

Barry Hulshoff is het meest uitgesproken in zijn kritiek. 'Ik zie minder speldiscipline. Ronald de Boer verdedigt minder, Witschge verwaarloost zijn taken, Laudrup laat zijn man lopen, Dani denkt vooral aanvallend. De spelers nemen het gemakkelijker op. Posities worden minder overgenomen, waardoor verdedigers steeds meer moeten compenseren. Zo ging het vroeger bij ons ook en daardoor gingen we steeds minder van elkaar accepteren.'

Meer over