ANALYSE

De moderne voetbalschoen is licht en kleurig, maar geen wonderslof. Big busi­ness is het wel

Matthijs de Ligt vertrouwt op zijn afgetrapte en vaak opgelapte kicksen van Adidas. Beeld Getty Images
Matthijs de Ligt vertrouwt op zijn afgetrapte en vaak opgelapte kicksen van Adidas.Beeld Getty Images

Ooit was elke voetbalschoen zwart en van leer. Nu brengen grote merken om de haverklap nieuwe modellen op de markt. Voor veel profs hoeft het niet. Je trapt niet beter van het laatste type. Zo zweert Matthijs de Ligt bij zijn afgetrapte ‘kicksen’.

Al twee jaar voetbalt Oranje-international Matthijs de Ligt op dezelfde voetbalschoenen. Zijn witte kicksen zijn verkleurd en vertonen scheuren, er is een bruin lapje geplaatst aan de buitenkant om de boel bij elkaar te houden. De foto van de Juventus-verdediger op zijn volledig afgetrapte, gedateerde voetbalschoenen ging viraal.

Dat is niet zo gek, want de meeste voetbalprofs lopen op nagelnieuwe, bijna sciencefictionachtige voetbalschoenen. De naamgeving is vaak al even buitenaards. De jongste Nike-schoen heet Mercurial Superfly 8 Elite FG. Adidas lanceerde recentelijk de nieuwe Predator Freak met 360° Demon Skin.

Adidas, Nike en Puma, de grootste spelers op de voetbalschoenen en -kledingmarkt, brengen zo’n vier keer per jaar een nieuwe voetbalschoen uit en volgens de rondgestuurde persberichten maakt elke nieuwe voetbalschoen een wereld van verschil. Over de nieuwe Predator Freak 360° Demon Skin claimt Adidas dat vooral de 225 neongele spikes die op de schoen zijn geplaatst de voetballer gaan helpen.

‘Via een computergestuurd algoritme is berekend wat de belangrijkste contactpunten zijn tussen bal en schoen om balcontrole te optimaliseren via de geplaatste spikes.’ En niet alleen dat: ‘Schoten en passes zullen met meer effect en kracht gepaard gaan’.

Verbeteren voetbalschoenen daadwerkelijk elk jaargetijde? ‘Welnee’, zegt oud-voetballer Rafael van der Vaart, voormalig boegbeeld van Nike. ‘Dat is vooral marketing. Nieuwe modellen zijn meestal steeds een beetje hetzelfde. Al was ik ook de allermakkelijkste, hoor. Ik vond alles wel best. Andere jongens waren extreem met hun schoenen bezig, elk detail moest kloppen. Daar zei ik wel eens tegen: zou het niet aan je schoenen, maar aan je voeten liggen dat je zo speelt?’

Evolutie

De voetbalschoen, toch het belangrijkste gereedschap in de grootste sport ter wereld, is van ver gekomen. Eind 19de eeuw werd nog gespeeld op hardleren, halfhoge, bruine werkmanschoenen met stalen neuzen, later werden er houten noppen onder gespijkerd. Tegenwoordig zijn voetbalschoenen gemaakt van veelal synthetische, ultralichte materialen en verschijnen ze in roze, paars, geel, oranje of is er een soort regenboog (het laatste Nike-model) op geprint. Met dus ook nog allerlei extra’s waardoor het idee wordt gewekt dat voetballen bijna als vanzelf zou moeten gaan.

Maar volgens veel oud-profs en amateurvoetballers zijn de ultieme voetbalschoenen al decennia oud. Dat zijn de Adidas Copa Mundial en de Puma King, zwarte, kangoeroeleren schoenen met witte logo’s gefabriceerd in de jaren zeventig.

Danny Blind, Ajax-aanvoerder in de jaren negentig, zweert nog steeds bij de Copa Mundial. ‘Die blijven altijd goed. Ik deed ze voor een wedstrijd in een warm badje en dan zaten ze weer heerlijk.’

Zijn toenmalige ploegmaat Jari Litmanen liet zelfs veertig paar opslaan, omdat hij bang was dat het bedrijf ze uit de handel zou halen. De Fin stapte geregeld met alleen zijn voetbalschoenen aan de sauna in zodat ze naar zijn voeten gingen staan.

Voormalig Feyenoord-spits Pierre van Hooijdonk was bij zijn eerste profclub RBC verplicht een ander merk te dragen waarop hij een schoenmaker de kenmerkende drie strepen van zijn ‘copaatjes’ af liet halen en het logo van de concurrent erop liet zetten. Marco van Basten zou op het EK’88 hetzelfde hebben gedaan.

Adidas en Puma stonden voor Duitse degelijkheid. Maar ook zij sloegen driftig aan het experimenteren toen het meer avontuurlijke Nike zich begin jaren negentig actief op de voetbalmarkt ging begeven.

Hypes kwamen en gingen. Adidas lanceerde al in 1994 met veel bombarie de eerste Predator-schoen. De rubberen schubben aan de voorkant van de schoen garandeerden een prachtige trap als die van David Beckham, Ronald Koeman of Zinedine Zidane. Van Hooijdonk mocht ze als een van de eerste Nederlandse spelers dragen. ‘Ik zat nog in de opbouw van mijn loopbaan en was supertrots. Maar die schubben gaven een ander effect waar ik helemaal niet op zat te wachten. En de eerste modellen zaten vreselijk. Alsof ik een autoband met noppen aan had.’

Op krantenfoto’s zag Van Hooijdonk dat Feyenoord-spelers Taument en Blinker de schubben er zowat af hadden laten vijlen. ‘Sommige jongens speelden ermee op het WK’94, in de hitte van Florida werd dat rubber bloedheet. Bij volgende modellen waren die schubben alleen nog rubberen vlakjes.’

Net als in andere sporten is het materiaal almaar lichter geworden. Leer werd vervangen door synthetisch leer, polyester en polyurethaan. Nike kwam in 1998 met een schoen van minder dan 200 gram, de Mercurial Vapor. Van der Vaart: ‘Dat was wel een doorbraak. Gebaseerd op atletiekschoenen. Liep je heerlijk op, je had echt het gevoel dat je sneller was. De eerste keer dat er iemand op mijn voet stond, had ik wel drie blauwe tenen. Maar ze werden steeds beter.’

Er kwamen later voetbalschoenen met een soort enkelsokken eraan vast, schoenen zonder veters, schoenen speciaal voor aanvallers, dribbelaars en verdedigers, schoenen met speciale datachips erin verwerkt en schoenen gemaakt in samenwerking met topspelers, designers, automerken en kinderen.

Toch bekende ook de fraai trappende Vitesse-speler Oussama Tannane het lekkerst te hebben gevoetbald op de Copa Mundials die hij als tiener leende van een jeugdtrainer. Desondanks trekt hij telkens trouw de nieuwe schoenen van persoonlijke sponsor Nike aan.

25 miljoen

Ook Van der Vaart weigerde nooit op een nieuwe schoen te lopen. Lachend: ‘Nike betaalde zo goed dat ik nog op slippers zou voetballen.’

De absolute wereldtoppers, die vaak hun eigen schoenenlijn krijgen, toucheren meer dan tien miljoen euro per jaar van hun schoenensponsor. Neymar is door zijn overstap van Nike naar Puma momenteel de grootverdiener met naar verluidt, 25 miljoen euro per jaar. Hij herintroduceerde de Puma King, een verbeterde versie van het origineel die Pelé, Cruijff en Maradona droegen.

Voetballers met geheel zwarte, merkloze schoenen zijn een zeldzaamheid. Robin van Persie speelde de laatste jaren van zijn loopbaan op gitzwarte schoenen. Hij wilde zijn keuze niet meer laten bepalen door de belangen van de marketingafdeling, niet meer twee keer per seizoen van model, kleur en/of motief wisselen, vertelde hij in het magazine SANTOS. ‘Het moet perfect zijn. Top. Schoenen zijn je basis, je loopt er de hele dag op. Letterlijk je hele lichaam steunt erop. Veel van die superlichte nieuwe schoenen kun je helemaal dubbelvouwen, maar ik wil juist extra versteviging onder mijn voet.’

Bij gebrek aan contract verfde Van Persie zijn schoenen zwart. ‘Zwart is eigenlijk nog steeds het mooiste, hè. Roze schoenen en zo, dat vind ik er echt niet uitzien.’

Van der Vaart droeg ‘alle kleuren van de regenboog’. ‘Het boeide me niet. Op de lelijkste schoenen, een beetje bruin-beige-achtige, speelde ik mijn beste eindtoernooi, het EK 2008. Dan heb je er toch een goede herinnering aan.’

Tierelantijnen

De betere spelers laten hun schoenen tegenwoordig door hun schoenensponsor via lasertechniek helemaal op maat maken. Naast dat ze verplicht zijn telkens de nieuwste schoen te dragen is vaak ook contractueel afgesproken dat ze promotiefoto’s of -filmpjes van de nieuwe schoen op hun social media plaatsen. Op die manier wordt de belangrijkste consument bereikt, de jeugd.

Dat werkt, merkt Van der Vaart. Zijn 14-jarige zoon wordt ‘helemaal wild als hij ziet dat Neymar of Mbappé op Instagram een flitsende schoen aanprijst.’

Niet alleen Van der Vaart en enkele actieve profs die deze krant sprak, stellen dat voetbalschoenen zelden spectaculair verbeteren, ook geraadpleegde schoenexperts hebben grote twijfels.

‘Ik zie eerder verslechtering’, zegt Ron de Graaf, al 40 jaar orthopedisch schoenmaker. ‘Het is allemaal veel lichter en slapper geworden. Er komt bij ons veel jeugd binnen met klachten. Die schoenen zwiepen makkelijk naar beneden, de voeten worden niet goed beschermd, want er zit geen leer meer in. Ze krijgen last van hun achillespees, voetzool of grote teen.’

Zijn collega Bert van Dun helpt talloze profspelers met het op maat maken van hun schoenen. Ook hij vindt de huidige schoenen vaak te slap. ‘Met leer kun je meer.’

Maar een schoen van synthetisch materiaal heeft ook voordelen, vindt Van Dun. ‘Hij zet niet zoveel uit, zit strakker om de voet, is lichter. Zeker in de regen worden leren schoenen toch een soort klompen.’

Voormalig fysiotherapeut bij het Nederlands elftal Rob Ouderland volgde de ontwikkeling van voetbalschoenen op de voet en wijst op mogelijke medische consequenties. ‘Het is logisch dat profs lichtere schoenen willen met dunne materialen zodat ze optimaal die bal voelen. Maar ik kan me voorstellen dat als je geen stevige leren schoen met stijve zool en een stabiele hielkap draagt je sneller je heup of lies kan overbelasten, je knie kan verdraaien of je enkel kan verzwikken. Je krijgt soms het gevoel dat de tierelantijnen belangrijker zijn dan de functionaliteit.’

Adidas stelt in een reactie dat alle voetbalschoenen uitgebreid zijn getest, ook door amateurspelers en professionele voetballers, voordat ze in productie gaan. ‘Er zit een commercieel aspect aan, maar dat zal niet genoeg zijn om profs te overtuigen erop te spelen. Voor hen staat er teveel op het spel om op schoenen te spelen die niet perfect zijn’, zegt senior global product manager Artur Markowski.

Er is bij de multinational ‘interne data’ dat de spikes aan de buitenkant van de predator freak 360 demon skin daadwerkelijk helpen om meer grip te krijgen op de bal. ‘Je zult geen betere passer worden als je geen tijd en training in je passing stopt. Maar we willen spelers helpen om dat beter te doen door steeds de schoen te verbeteren. Je kunt er zeker van zijn dat profs het meest kritisch zijn als iets niet werkt.’

Dat de oude Copa Mundial nog steeds de beste schoen is, bestrijdt Markowski. ‘We hebben nog steeds liefde voor de Copa Mundial, zullen die altijd blijven verkopen. Het spel is veranderd, sneller geworden, daarom zie je deze schoen niet meer in profvoetbal. Zijn meest recente opvolger, de Copa Sense, is zeker 100 gram lichter, het materiaal is geëvolueerd en vooral de zool is enorm verbeterd.’

Dat De Ligt nog steeds op zijn inmiddels groenzwart geworden voetbalschoenen van twee jaar oud voetbalt, is geen noviteit. Markowski: ‘In zijn algemeenheid vragen we niet altijd aan spelers om telkens een totaal andere schoen aan te trekken. Soms zijn er goede redenen waarom een speler een bepaalde schoen blijft dragen.’

Van Hooijdonk snapt dat De Ligt zijn huidige schoeisel trouw blijft, hoewel zijn schoenensponsor claimt telkens verbeterde schoenen te fabriceren. ‘Je gaat echt niet ineens ballen vanaf de middenlijn in de kruising schieten dankzij een nieuwe schoen. Ik geloof niet dat het voordeel meer zal zijn dan 0,1 procent.’

De eerste witte schoen was zwart

De gekleurde schoen was er al in de jaren 70. Everton-speler Alan Ball vernam dat het Deense merk Hummel iemand zocht om tegen betaling van 2.000 pond witte Hummel-schoenen te dragen. Ball, wereldkampioen geworden met Engeland, bood zich aan, maar kwam erachter dat de schoenen ‘van een soort karton waren’. Hij liet daarom zijn Adidasjes door een aantal junioren zwart verven. Door de regen ging de verf eraf. Naar de 2.000 pond kon hij fluiten. Pas eind vorige eeuw kwamen kleuren meer op de voetbalvelden voor. Eerst nog door erkende waaghalzen als Feyenoord-spits Henk Vos die een Europese wedstrijd in 1996 begon op witte kicksen. Nadien kon hij nooit meer iets goed kon doen bij de Feyenoord-fans, maar ook die kijken nu niet meer op van een afwijkende kleur.

Louis van Gaal was als coach van AZ (2005-2009) een van de laatsten die eiste dat spelers op schoenen speelden die niet vloekten met het tenue. Schoenen mochten alleen rood, wit of zwart zijn.

Populaire en revolutionaire voetbalschoenen

Predator freak 360 demon skin is een schoen die volgens fabrikant Adidas voor zorgt dat ‘schoten en passes zullen met meer effect en kracht gepaard gaan’. Het is de nieuwste schoen uit de collectie.

Copa Mundial is onder veel (oud-)profspelers nog altijd een favoriet. De kangaroeleren schoen van ­Adidas, ontworpen in de jaren zeventig, zou de ultieme schoen zijn.

Mercurial Vapor gold in 1998 als een revolutie, vooral door de lichtheid (200 gram) van de Nike-schoen. Ze waren gebaseerd op atletiekschoenen, spelers voelden zich sneller. Ze boden wel minder bescherming als tegenstanders op de tenen gingen staan.

Predator 1994 Het eerste model van een serie die met veel bombarie werd gelanceerd.De rubberen schubben aan de voorkant zouden voglens Adidas een prachtige trap garanderen, maar de eerste moddellen zinden niet alle voetbalprofs.

Puma Future is de schoen van Neymar, die naar verluidt 25 miljoen euro per jaar krijgt van de fabrikant Puma. Het is een verbeterde versie van het origineel dat gedragen werd door Johan Cruijff, Pelé en Maradona.

Meer over