Bijna doping

Creatine is doping, vinden critici, maar steeds meer amateur-sporters gebruiken dit spierversterkende middel. Het werkt alleen bij herhaalde, korte inspanning....

DE spelerskern van de Belgische voetbalclub SK Lierse slikte sinds eind vorig jaar tweeënhalve maand lang het voedingssupplement creatine. Iets meer dan de helft van de voetballers voelde zich er sterker door en blijft het middel nemen. De andere tien stopten er vorige maand mee, omdat ze niets merkten of er last van kregen.

De spelers van SK Lierse behoren tot het snel groeiende leger sporters dat experimenteert met deze spierversterker. Het is een middel dat balanceert op de rand van de lijst van verboden dopingmiddelen. In de Italiaans voetbalcompetitie werd vorig jaar de jacht op het gebruik van de stof geopend, maar op de laatste, op 31 januari uitgekomen, dopinglijst van het Internationaal Olympisch Comité komt creatine niet voor.

Creatine is een voedingsstof. Vlees en vis bijvoorbeeld zitten barstensvol met deze op aminozuren lijkende verbinding. In spieren heeft creatine een rol bij de levering van energie die nodig is voor het samentrekken van de spiervezels. En dat is precies de reden waarom sporters er zo'n belangstelling voor hebben. Want bij topsport verbruiken de spieren in korte tijd heel veel energie.

De eerste tien, twintig seconden leveren de voedingsstoffen die in het spierweefsel liggen opgeslagen, de benodigde energie. Pas later komt energie vrij uit verbranding van voedingsstoffen met zuurstof, die door het bloed worden aangevoerd. Creatine, 'geladen' met het energierijke fosfaat, dient als een buffer van energie, die bij een explosieve behoefte snel kan worden afgegeven. Bovendien neutraliseert creatine de verzurende effecten van melkzuur, dat als afvalproduct in de spieren ontstaat.

Flinke vleeseters hebben een creatine-gehalte van vijf tot zeven gram per kilo spier; vegetariërs wat minder. Omdat er in het lichaam een geringe natuurlijke afbraak van creatine optreedt, is een dagelijkse aanvulling via voeding of eigen aanmaak noodzakelijk. Door extra inname kan het creatinegehalte worden opgepept tot zevenenhalve gram.

Om die oplading te krijgen, zou een sporter dagelijks twee tot vier kilo vlees of vier dozijn haringen moeten verorberen. Het is dan ook gemakkelijker, smakelijker en zelfs goedkoper de creatine uit een potje te halen. En dat gebeurt op grote schaal. Niet alleen in de topsport ook bij de amateurs. Sommige sportbladen staan vol advertenties van diverse leveranciers.

Vooral voetballers, die vaak korte inspanningen leveren, menen er baat bij te hebben. Het zou volop in de kleedkamers worden rondgedeeld. En duur is het niet: een kuur van een maand, inclusief een oplaaddosis en een dagelijkse onderhoudsdosis van twee gram kost zo'n drie tientjes.

'Twee jaar geleden kostte het tweehonderd gulden voor een halve kilo, nu kun je die hoeveelheid al voor vijftig gulden krijgen. Hoewel je dan moet oppassen met de kwaliteit', zegt GertJan Jongmans van Tech-One Sport in Zevenbergen, die zweert bij een Amerikaans merk. 'Het is niet aan te slepen. Het komt zelfs uit China. Steeds meer mensen willen het hebben.'

Maar verbetert creatine werkelijk de prestaties, of is het een van de vele 'tussen de oren'-producten? Het eerste lijkt waar, concludeert prof. dr. Harm Kuipers, hoogleraar bewegingswetenschappen aan de Universiteit Maastricht. De oud-wereldkampioen schaatsen onderzoekt het effect van creatine op de prestaties van hardlopers. 'Creatine heeft invloed op prestaties die een herhaalde, korte inspanning vereisen.'

Laat je iemand korte sprintjes van vijftig meter trekken met steeds een korte rustpauze ertussen, dan gaat zonder creatine de prestatie duidelijk achteruit: het zogeheten inspanningsverval. Kuipers: 'Creatine heeft geen invloed op de eerste twee sprints, maar het vermindert wel het inspanningsverval bij het derde, vierde en vijfde sprintje met 5 tot 10 procent. Maar hoe dat bij het 25ste sprintje is, weten we niet.'

In theorie zou creatine ook bij de honderd meter sprint moeten helpen als, na zo'n zestig meter, de vermoeidheid toeslaat, meent Kuipers. Dat is echter nooit uitgezocht. Uit de meeste studies die met creatine zijn gedaan bij hardlopers, fietsers, roeiers, gewichtheffers en bij mensen die hurksprongen moesten maken, blijkt een duidelijke verbetering van de prestaties bij herhaalde, kortdurende inspanning. Creatine vergroot daarbij niet zozeer de kracht, maar verlengt wel de tijd voordat vermoeidheidsverschijnselen optreden.

Vandaar dat de stof veel wordt gebruikt bij het weer op peil brengen van topsporters die een tijd uit de running zijn geweest wegens een blessure. Vlak voor ze weer beginnen, volgen ze meestal een programma dat tegen overtraining aan zit en creatine heeft daarbij een gunstige invloed, zo bleek uit een studie van de universiteit van Leuven. Maar omdat niet bekend is of de spierversterkende effecten ontstaan door de creatine zelf, of doordat sporters er wat langer mee kunnen trainen, gaat de Maastrichtse universiteit ook dat onderzoeken.

'Over schade van creatine is weinig bekend', zegt Kuipers. 'In theorie kun je verwachten dat creatine, omdat het via de nieren wordt uitgescheiden, nierschade kan veroorzaken. Mensen met normale nieren zullen echter geen problemen ondervinden. Verder is er weinig schade van creatine te verwachten.' Wel neemt het lichaamsgewicht met een halve tot anderhalve kilo toe.

'Ik heb de indruk dat het gebruik in de atletiek wat afneemt', zegt bondsarts Els Stolk van de Koninklijke Nederlandse Atletiek Unie voorzichtig. 'Voor atleten is het niet nodig het hele jaar door creatine te nemen. Slechts voorafgaand aan belangrijke wedstrijden en bij periodes van intensieve training. Creatine leidt tot het vasthouden van vocht, je kunt er wel anderhalve kilo zwaarder van worden. En daar zitten veel atleten niet op te wachten. Bovendien klagen sommigen over spierkrampen, die waarschijnlijk zijn toe te schrijven aan extra vocht in de spieren.'

Ook het Nederlandse voetbalteam is vertrouwd met creatine. Bij de wereldkampioenschappen van 1994 gebruikten 15 van de 22 spelers het. Vorig jaar in Frankrijk waren dat er 9, zegt Frits Kessel, bondsarts van de KNVB. 'Het leidt ertoe dat je wat langer door kunt gaan zonder verzuring', aldus Kessel.

'We maken er niet zo'n propaganda voor, ik vergelijk het met vitaminen. Ik geef de jongens voorlichting over de voor- en nadelen, ze moeten het verder zelf weten. Je moet ook kunnen omgaan met tweeënhalve kilo extra gewicht. Over krampen of andere problemen tijdens het laatste deel van de wedstrijd, die aan creatine toe te schrijven zouden zijn, heb ik nooit iets gemerkt. Het werkt in elk geval goed bij spelers die uit de revalidatie komen.'

Is creatine, omdat het de sportprestaties verbetert, ook doping? 'Volgens de Definitie Kuipers is creatine geen doping', zegt de gelijknamige hoogleraar. Alleen een middel dat zowel de prestaties verbetert als schadelijk is voor de gezondheid, beschouwt Kuipers als doping. 'Anders zouden vitaminen en cafeïne ook doping zijn.'

Volgens de laatste discussies binnen het IOC is creatine echter wel degelijk een verboden middel, zegt IOC-lid Hein Verbruggen. Want op de laatste mondiale dopingconferentie in Lausanne, in februari, gebeurde er 'iets gruwelijk stoms', constateert Verbruggen, die ook voorzitter is van de Internationale Wielrenunie.

'De hardliners, zoals de Australiërs, kregen het voor elkaar de formulering voor doping te veranderen in: verboden zijn de middelen die de prestaties verbeteren en/of een gevaar zijn voor de gezondheid. Volgens die definitie moet creatine op de lijst, want het verbetert de prestaties, ook al is het niet schadelijk. Maar het IOC heeft gezegd: ''dat doen we niet'', want creatine is een voedingsstof en dan zouden we nog veel meer moeten verbieden.'

Meer over