Als Zidane lacht, swingt Frankrijk

Tegen Brazilië toonde de Franse dirigent Zinedine Zidane eindelijk zijn ware gezicht. ‘Het is zijn kracht dat hij het voetbal er zo simpel uit laat zien’, zegt Richard Witschge, tussen 1993 en ’96 bij Bordeaux ploeggenoot van ‘Zizou’....

Robèrt Misset

Gouden schoenen ontwierp Adidas voor zijn Franse boegbeeld Zinedine Zidane en de sponsor had er ter gelegenheid van zijn afscheidstournee zelfs een gedicht in willen zetten. Hoewel Zidane zich volgens de Nederlandse pr-manager Thomas van Schaik gevleid voelde door de tekst, vond hij die geste een tikkeltje overdreven.

‘Zizou’ schrijft liever zijn eigen poëzie, zo bleek opnieuw tijdens de kwartfinale tegen Brazilië. In de groepsduels wekte Zidane met zijn slome tred de indruk dat hij de tijd probeerde terug te zetten. Elk duel in Duitsland kon zijn laatste zijn en met weemoed sprak Franz Beckenbauer, voorzitter van het Duitse WK-comité, vorige week al ‘over een van de beste spelers uit de geschiedenis’.

Alsof Zidane al geschiedenis was. Maar de 34-jarige dirigent van de Franse ploeg wenste zelf te bepalen wanneer zijn tijd gekomen is. Eindelijk kreeg Zidane ook de ruimte om te voetballen, constateerde zijn voormalige teamgenoot Richard Witschge. Zidane speelde tegen Brazilië bijna zoals ruim tien jaar geleden bij Bordeaux. ‘Gewoon lekker voetballen, je instinct volgen en vertrouwen op je techniek.’

Bij Bordeaux mocht Witschge drie seizoenen tussen 1993 en ’96 het spoor volgen van spelbepaler Zidane. ‘De trainer zei: gaan jullie je gang maar. De anderen kregen opdrachten. Zo zou het altijd moeten zijn. Ik heb ook bij het WK te vaak pionnenvoetbal gezien, waarbij de coaches met spelers schuiven alsof het schaakstukken zijn. De tactiek overheerst. Nu zag ik Zidane weer lachen, omdat de Brazilianen zelf ook wilden voetballen.’

Al in zijn eerste actie was de magie van Zidane herkenbaar. ‘De bal kleefde weer aan zijn voet’, aldus Witschge. ‘Bijna niemand kan dat zo goed als Zidane. Ook als hij versnelt, raakt hij de bal bij elke pass. Links, rechts, tikje hier, een aai daar. Dat maakt het ook zo moeilijk om Zidane van de bal te krijgen, want hij heeft er altijd een voetje tussen.’

Nog twee keer kunnen we bij het WK van Zidane genieten. Daarna moeten we het doen met een documentaire, die in mei op het filmfestival van Cannes werd vertoond. In Zidane, een portret van de 21ste eeuw wordt het duel tussen Real Madrid en Villarreal op 21 april 2005 door zijn ogen gevolgd.

Het is een indringend portret van een man op zijn werk. Pas toen Zidane de beelden terugzag, realiseerde hij zich hoe weinig hij eigenlijk aan de bal was geweest. Je moet in het huidige tempo soms veel geduld hebben om dat ene moment van schoonheid te kunnen oproepen.

Maar Zidane heeft er met zijn wonderbaarlijke pirouettes, de fameuze dribbels en zijn kunstzinnige vrije trappen patent op. Hij voetbalt zoals een vogel wil vliegen; zo omschreef een Frans tijdschrift de elegantie in het spel van Zidane. Al telde uiteindelijk alleen het rendement.

‘Het is de kracht van Zidane dat hij het voetbal er zo simpel uit laat zien’, meent Richard Witschge. ‘Ik heb in 1997 met Ajax nog eens tegen Zidane gespeeld, toen hij bij Juventus zat. In de halve finale van de Champions League was Zidane niet te houden. Hij kapte me uit en passeerde doelman Van der Sar. Ik zei later tegen hem: als ik dan toch door iemand moet worden uitgepakt, dan het liefste door jou.’

Zijn unieke talent zou onvoldoende zijn geweest als Zidane, kind van Algerijnse migranten, niet met een enorm arbeidsethos was geboetseerd. In Castellane, een arme buitenwijk van Marseille, leerde ‘Yazid’, zoals iedereen hem kende, op straat voetballen én overleven. ‘Ik was op de Place de la Tartare lang niet de enige goede voetballer. Ik was wel de enige die nooit ophield.’

Zidane was zich er immers van bewust dat zijn vader Ismail dag en nacht moest werken om het gezin met vijf kinderen te kunnen onderhouden. ‘Wij hadden als kinderen geen dromen’, vertelde Zidane ooit. ‘We leefden in onze wijk en wat we op televisie zagen, was onbereikbaar. Dat was een andere wereld.’

In zijn wereld knipte vader Ismail zelf zijn haren om het geld dat hij daarmee uitspaarde aan Zinedine te kunnen geven. Hij heeft zijn ouders altijd aanbeden. ‘Ze hebben gezorgd dat ik aan de goede kant van de samenleving bleef en niet in de kleine criminaliteit verzeild raakte.’

Zidane heeft zijn afkomst nooit verloochend. Zijn beste vriend is een vuilnisman uit Marseille, een vertrouweling uit zijn kinderjaren. Zijn broers Farid en Nordine beheren de bv Zidane. ‘Voor foto-opnames of een commercial nemen sommige topvoetballers hun hele hofhouding mee’, zegt Adidas-manager Van Schaik. ‘Dan zie je bodyguards en managers met spiegelende zonnebrillen en twee mobiele telefoons in hun hand achter ze aanlopen. Zidane komt altijd alleen.’

Schuchter, bijna verlegen is hij in de dagelijkse omgang, ontdekte Richard Witschge. ‘Zinedine is een ster zonder het te willen zijn. Het liefst is hij thuis bij zijn gezin. Hij is een rustige, wat teruggetrokken man. Bij Bordeaux gingen we regelmatig met de hele ploeg de duinen in. Na de training hadden we een buffet met een wijntje erbij. In die gemoedelijke sfeer voelde Zidane zich op zijn best. Hij heeft een hekel aan al die poespas rond het profvoetbal.’

Maar diep binnen borrelt bij Zidane een vulkaan. Marcel Desailly hield aan de eerste ontmoeting met zijn voormalige teamgenoot een blauw oog over. Zidane kan zo maar ontsporen, als de druk hem teveel wordt, zoals bij het WK in 1998 waar hij na een rode kaart twee duels moest toekijken.

Ook bij het WK in Duitsland miste hij een wedstrijd door een schorsing en na een gele kaart tegen Brazilië staat hij alweer ‘op scherp’. Het is zijn mediterrane achtergrond, veronderstelt Witschge. ‘Zinedine is licht ontvlambaar. Hij kon ook bij Bordeaux een enorme etter zijn. Vergeet niet dat hij vaak de meeste schoppen krijgt. Iedere tegenstander wil vooral Zidane uitschakelen en soms wordt het hem teveel.’

Na zijn werk is Zidane weer de onopvallende, glamourloze familieman. Zaterdagavond vertolkte hij als aanvoerder van de Fransen het motto in de FIFA-campagne: ‘Zeg nee tegen racisme.’ Zelden stelt Zidane zich zo geëngageerd op, al heeft hij zich bij de Franse verkiezingen uitdrukkelijk gedistantieerd van de extreemrechtse presidentskandidaat Le Pen, die het Franse elftal ooit ‘een negerbende’ noemde.

Zidane werd tegen wil en dank het uithangbord van de multiculturele samenleving in Frankrijk. Hij spreekt liever met zijn voeten en het valt hem volgens Jabeh Debbouze, een Franse komiek van Algerijnse afkomst, niet kwalijk te nemen. ‘Wie uit Castellane komt, moet niet Kant citeren’, vertelde hij aan het Duitse weekblad Der Stern.

Zidane werd door filosofen geannexeerd, toen hij in 1998 een multiculturele Franse ploeg naar de wereldtitel leidde. Hij was het symbool van de eenwording van de samenleving. Mede dankzij Zidane en zijn collega’s van Afrikaanse afkomst kon Frankrijk in het reine komen met zijn duistere verleden als kolonisator.

De rellen in de verloederde Franse voorsteden, eerder dit jaar, illustreerden echter hoe tijdelijk de symbiose tussen autochtonen en allochtonen is geweest. Zelfs als het gezicht van zijn geboortestad is Zidane niet langer onomstreden. In de haven van Marseille prijkt een enorme poster van zijn hoofd. Zidane kijkt over de Middellandse Zee naar het land van zijn ouders.

Het is de tweede toeristische attractie van Marseille. Zidane is immers Made in Marseille, zoals de slogan van financier Adidas luidt. Maar alsof ook de mistral het einde van zijn loopbaan wilde aankondigen, raakte het enorme monument licht beschadigd.

De Duitse fabrikant in sportartikelen kibbelt nu met het stadsbestuur van Marseille over de onderhoudskosten en liet doorschemeren de poster te willen vervangen. De bevolking heeft zich al uitgesproken. Zidane moet blijven.

Na de Franse triomftocht bij het WK in eigen land verlichtte het hoofd van Zidane de Arc de Triomphe in Parijs. Merci Zizou, zei heel Frankrijk, zoals de rentree van Zidane in de nationale ploeg vorig jaar alom werd bejubeld. Bij Real Madrid kwijnde Zidane weg als ‘Napoleon op Elba’, suggereerde een Franse krant. Als de stramme vaandeldrager van een verouderde generatie dreigde echter een onwaardig afscheid voor Zidane.

Nu zingt Frankrijk ironisch allez les vieux en knielt het volk eerbiedig voor de oude generaal, die het verleden wil laten herleven. Witschge: ‘Als iemand het ideale afscheid kan regisseren, is het Zidane.’

Meer over