EssayVakantieruzies

Ruziemaken gebeurt júíst op vakantie. Maar hoe vecht je elkaar verstandig de tent uit?

Beeld Adriaan van der Ploeg

Sluimerende ergernissen, tegenvallende weersomstandigheden en accommodatie, ongedierte – echt tijd voor ruzie heb je natuurlijk pas op vakantie. Redacteur Esma Linnemann weet er alles van. Waarom gebeurt het, en hoe vecht je elkaar verstandig de tent uit?

In de bekroonde documentaire The Raft (2018) kijken zeven deelnemers terug op een bizar groepsexperiment uit begin jaren zeventig: een zeilreis op een klein vlot, dwars over de oceaan. Het experiment werd bedacht en uitgevoerd door de Mexicaanse antropoloog Santiago Genovés. ‘Ik wilde onderzoeken waarom mensen ruzie maken met elkaar, en begrijpen wat er echt gaande is in onze geest’, schreef hij in het dagboek dat hij bijhield aan boord.

Op dat moment domineerden gruwelijke beelden uit Vietnam de media. Genovés wilde menselijke agressie begrijpen, om zo de sleutel te vinden tot vrede. Hij selecteerde elf kandidaten – vijf mannen en zes vrouwen, en bracht ze samen op een vlot met slechts één slaapvertrek, dat vervolgens in drie maanden van de Canarische Eilanden naar Mexico voer, zonder enig contact met de buitenwereld. Hij had zich laten inspireren door een experiment met ratten, waaruit bleek dat knaagdieren die opeengepakt zitten in kleine ruimtes zich agressiever gaan gedragen. Zou dat ook gelden voor de passagiers aan boord? Ook waren alle deelnemers aantrekkelijk, dat zou de spanning volgens Genovés verder verhogen.

Genovés hoopte menselijke agressie te kunnen bestuderen, en dacht daarvoor de juiste voorwaarden te hebben gecreëerd: het enige dat hij hoefde te doen was noteren wanneer het reisgezelschap elkaar de hersens in zou slaan.

Het liep anders. Aangewezen op elkaar en omringd door niets dan zee, werden de reizigers juist bijzonder vriendelijk tegen elkaar en ontstond er een landerige sfeer: de beelden uit 1973 laten gemoedelijke mensen zien in zwembroek en bikini. De sfeer op de boot was ronduit mellow. Zo’n beetje de stemming waarop je hoopt bij het boeken van een vakantie naar Ibiza.

Genovés daarentegen raakte steeds gefrustreerder. Hij besloot in de naam van wereldvrede het vuur op te poken, door de deelnemers anoniem vragenlijsten over elkaar te laten invullen, en die vervolgens en groupe voor te lezen. Hij verspreidde roddels, zette de reisgenoten tegen elkaar op. De deelnemers bewaarden hun kalmte, en bleven opvallend coöperatief. Ondertussen groeiden wel de ergernissen over die dominante reisleider met zijn irritante notitieboekje.

Santiago Genovés maakte een grote denkfout, bedenk ik als ik de documentaire begin dit jaar op televisie zie. Ik denk aan de reizen die ik zelf heb gemaakt, de gezelschappen waarin ik me in den vreemde heb begeven. En ik weet: als je spanning wilt bestuderen, zet dan geen vreemden, maar juist mensen met een voorgeschiedenis bij elkaar. Zoek een gezelschap dat minstens een (school)jaar de tijd heeft gehad om gevoelens van frustratie, van onzekerheid en wrok op te hopen. Een gezelschap dat zo vertrouwd is met elkaar, dat de leden zich er onderling niet voor schamen hun slechte kanten in volle glorie te tonen. Nodig die groep vervolgens uit om drie weken door te brengen in een vakantievilla op Kreta of op een camping op Vlieland, en leg ze de norm op dat hun gezamenlijke tijd enorm leuk, supergezellig en heel erg ontspannend moet zijn. Dán creëer je de randvoorwaarden voor menselijk conflict.

Natuurlijk, ik moet niet overdrijven: ook aan mij zijn talloze vakanties voorbijgegaan zonder ook maar één daad van agressie of emotionele uitbarsting. Mijn mooiste jeugdherinneringen zijn aangemaakt op Spaanse bergkammen en Franse campings municipal. Met een beetje geluk is de vakantie een periode om nader tot elkaar te komen. Een tijdelijke ontsnapping uit de ratrace, die aanzet tot reflectie en ontspanning.

Maar op vakantie zijn betekent ook: getuige zijn van elkaars onvolmaaktheden, niet kunnen ontsnappen aan de ander, jezelf offeren op het altaar van gezamenlijke vrije tijd. Vakantie houdt soms in: proberen een amorfe groep met tegengestelde belangen één kant op te bewegen; richting dat verdomde streekmuseum van prehistorische vondsten. Mensen vergeten vervolgens slippers, krijgen honger, of willen toch liever naar het strand. Soms willen ze zelfs liever naar huis. En zo lopen de spanningen op.

Ik herinner me een rondreis met mijn nicht door Mexico midden in het regenseizoen, een meteorologisch gegeven dat we bij het boeken van de reis hadden weggewuifd. Het regende dagelijks, en al bij het eerste schuilen onder een strandparasol begon ik mijn reisgezel de weersomstandigheden te verwijten.

Problematischer dan de grauwe luchten waren de onbesproken gevoelens: zij was vlak voor de zomer afgewezen voor de acteursopleiding van de theaterschool (ze zou later gevierd regisseur worden, had er maar een tijdmachine gestaan op het strand van Puerto Escondido). Ook ik had een rotjaar achter de rug: een combinatie van weinig studiepunten, een vervelende operatie en een verbroken relatie.

Maar daar gingen we het allemaal niet over hebben, deze vakantie. We kwamen hier immers om te genieten, ons over te geven aan esthetische ervaringen. Huilen of chagrijnig zijn, dat was taboe. En zo kwam het dat we zaken op elkaar gingen afreageren. Een familiebezoek aan een oudtante en oudoom ontaardde in een knallende ruzie over etiquette versus eerlijkheid: ik  wilde me aanpassen aan onze oudoom, die met wel heel veel dringende adviezen kwam over museumbezoeken en stadswandelingen. Zij had geen zin in die façade, ze was immers op vakantie. Onderweg naar nieuwe bestemmingen kibbelden we over routes, planningen en proviand. Nog vaker vervielen we in pijnlijke stiltes, om uiteindelijk elk oogcontact te vermijden, omdat er zoveel tussen ons onuitgesproken bleef.

Toen de zon eindelijk doorbrak, leken we een tweede kans te krijgen op vakantiegeluk. Ik en mijn nicht streken neer op onze badhanddoeken, vergaten de zonnebrandcrème, en liepen tweedegraads verbrandingen op, waarvoor we beiden moesten worden behandeld met een antibioticakuur in het door smog getergde Mexico-Stad.

Bij terugkomst hebben we een tijdje niet met elkaar gepraat, om de (brand)wonden te laten helen; ergens is het genant als een vakantie niet gezellig was en met ruzie gepaard ging. Het voelt als falen.

Misschien wel pijnlijker, want ingrijpender, zijn de ruzies die geliefden en gezinnen met elkaar krijgen op vakantie. Zij kunnen elkaar na afloop immers niet ontlopen. Nergens wordt de spanning – het moet leuk zijn, maar ik ben zó kwaad op jou – treffender verbeeld als in Before Midnight (2013), het slotakkoord van de liefdestrilogie van regisseur Richard Linklater. In het laatste deel zijn Jesse (Ethan Hawke) en Céline (Julie Delpy) beland in het eind goed, al goed: ze zijn getrouwd, ze hebben twee beeldige dochters. Maar frustraties over de middelbare leeftijd, en verwijten over relationele nalatigheid broeien onder de oppervlakte.

Before Midnight is feitelijk een lange ruzie op het Griekse schiereiland Peloponnesos, die al in de tweede scène begint. In een autoritje langs de kust boren de twee geliefden rücksichtslos het ene na het andere grote thema aan: moet het hele gezin vanuit Frankrijk naar Amerika verhuizen om dichter bij Jesse’s puberzoon uit een eerder huwelijk te wonen? Of moet Céline juist die nieuwe baan aannemen in Parijs? 

Wie offert zich op voor wie?

Die nacht slapen ze in een prachtig hotel – de kinderen zijn bij vrienden. Maar in het paradijs kunnen ze alleen maar ruziemaken; over haar klaagzucht, over zijn nonchalance. ‘You’re the mayor of crazytown’, schreeuwt Jesse. ‘Ik hou niet meer van jou’, sist Céline. Ze loopt kwaad weg, en laat hem alleen achter.

Zijn we gedoemd elkaar te confronteren met rauwe emoties als we zoveel vrije tijd met elkaar doorbrengen? Valt een vakantieruzie überhaupt te voorkomen? En als hij zich toch aandient, kan een ruzie een intrinsieke waarde in zich dragen, zodat je bij terugkomst met voldoening kunt concluderen; ik ben niet alleen bruiner geworden, maar ook een beetje wijzer?

Beeld Adriaan van der Ploeg

Ik leg dit voor aan vier deskundigen: relatietherapeut Jean-Pierre van de Ven, familierechtadvocaat en (echtscheidings)mediator Annelies Verhoeff, kindercoach Inge Marit Wielinga-Pols en verkeerspsycholoog Gerard Tertoolen. Allen zijn het erover eens: het probleem met ruziemaken is dat niemand de spelregels kent. Terwijl er wel degelijk regels zijn, coördinaten van een veilige eindbestemming.

‘Het verhaal van The Raft doet mij denken aan het boek van Rutger Bregman: De meeste mensen deugen’, zegt relatietherapeut Jean-Pierre van de Ven over de telefoon. ‘Vreemden helpen elkaar vaak en doen vriendelijk. Veel groepsexperimenten over geweld zijn überhaupt niet falsifieerbaar. Maar de situatie ligt heel anders als er tussen mensen oud zeer is, als het gezelschap een geschiedenis met elkaar heeft. Ik zie in mijn praktijk dat mensen vaak gedurende het jaar geen tijd hebben voor gesprekken en ruzies. En dan komt het er allemaal uit op vakantie.’

Slecht ruziemaken volgens Van de Ven is: beledigen, schelden, je stem verheffen en vooral: niet langer iemands gedrag bekritiseren, maar iemands hele persoonlijkheid afkeuren. ‘Iedereen weet wanneer de ruzie uit de hand loopt. Het moment waarop cliënten bij mij op de bank zeggen: hier gáán we weer.’ Als in de komende vakantie zo’n ontplofmoment nadert, is het verstandig om een time-out af te kondigen. ‘Je zegt: lieve schat, zullen we hier even mee stoppen, en op een later tijdstip even doorpraten?’ Van de Ven nodigt zijn cliënten uit om – hoe moeilijk dat ook is – gezonde assertiviteit aan de dag te leggen. ‘Maak geen kwetsende verwijten, maar vertel hoe jij je voelt, de zogenoemde ik-boodschap. En stel grenzen. Als je echt wil dat iemand naar je luistert, moet je bereid zijn er consequenties aan te verbinden. Het risico dat je op zo’n moment neemt, is inherent aan een gezonde relatie.’

‘Een goede vakantie begint met voldoende slaap, voldoende eten en voldoende drinken’, zegt verkeerspsycholoog Tertoolen. Misschien is niet elk conflict te voorkomen, maar wie goed voorbereid op reis gaat voorkomt een hoop ellende. ‘Het is echt belangrijk voor de vakantie de route en de verwachtingen goed door te spreken met het hele gezelschap, zodat iedereen op één lijn zit. Vertrek vervolgens pas twee of drie dagen na je laatste werkdag. Bereid je reis goed voor: ruzies kunnen bij uitputting, maar ook bij dorst en honger nou eenmaal veel sneller ontstaan’, waarschuwt de verkeerspsycholoog. ‘Ga ook nooit een moeilijk gesprek aan in de auto. In kleine ruimten kan agressie snel opvlammen. Je kunt niet weglopen en de automobilist moet op de weg letten, waardoor het ook nog eens gevaarlijk kan zijn om een emotioneel onderwerp aan te snijden.’

Tertoolen waarschuwt verder voor de impact van langdurig stilzitten tijdens de reis: ‘Het gebrek aan bewegingsruimte is van enorme invloed op je gemoed. Neem daarom elke twee uur een pauze tijdens de doorreis. Ook de kinderen moeten hun benen strekken, zo voorkom je een hele hoop heibel op de achterbank, dat kan een iPad niet allemaal verhelpen.’ Een laatste verzoek aan de meerijder: bemoei je niet te veel met de rijstijl van de ander. ‘Vooral bij mannen ligt dat heel gevoelig.’ Ook geen opmerkingen als: volgens mij zit je te lang achter het stuur. ‘Zeg dan liever dat je moet plassen of heel veel zin hebt in koffie. En klein leugentje om bestwil voorkomt een geïrriteerde, opvliegende chauffeur.’

Volgens relatietherapeut Van de Ven dragen de hoge verwachtingen die de periode vaak omkaderen bij aan de onderhuidse spanning. ‘Het moet gezellig zijn, dat wordt soms zo’n nepvertoning.’ De relatietherapeut is dan ook nuchter over noodlottige vakanties: ‘Soms moet je je echt afvragen: is dit nog leuk? Als de kinderen er geen bal aan vinden, en jullie alleen maar aan het ruziemaken zijn, waarom niet gewoon de koffers pakken? Zet je over die schroom heen!’

Tegelijkertijd wil hij ervoor waken dat mensen zich rot schrikken als ze een keertje ‘flippen’ aan het zwembad. ‘Ieder weldenkend mens wil geen ruzie op vakantie, maar het is niet altijd te voorkomen. Veel belangrijker is dat die ruzie vervolgens niet escaleert.’

Wat vakantieruzie voor gezinnen extra precair maakt, is de aanwezigheid van kinderen, 24 uur per dag. Dat maakt het moeilijk om frustraties en irritaties te uiten, want ruzie maken met de kinderen erbij, dat doe je toch niet?

Maar volgens advocaat en mediator Annelies Verhoeff en kindercoach Inge Marit Wielinga-Pols is ruziën in bijzijn van kinderen helemaal geen ramp. De mediator en de kindercoach sloegen de handen ineen en geven samen workshops aan kinderen en ouders over conflictbeslechting. Wielinga-Pols schreef het boek Ruziemaken, een hele kunst.  Volgens Verhoeff kan goed ruziën zelfs een breuk voorkomen: ‘90 procent van de ouders waarmee ik werk geeft aan: als ik eerder had geweten hoe ik constructief kon ruziemaken, dan waren we niet uit elkaar gegaan, of was het niet zo geëscaleerd.’ 

‘Als het gaat om pijnlijke onderwerpen die louter spelen tussen twee partners is het niet goed om ruzie te maken met de kinderen erbij’, zegt Verhoeff. ‘Je moet voorkomen dat kinderen erbij betrokken raken, dan krijgen ze het gevoel te moeten kiezen tussen twee ouders. Maar als jij naar het strand wil, en hij juist een stadje in, is het helemaal niet erg om een discussie te voeren waar de kinderen bij zijn.’

‘Kinderen merken spanning altijd op, het is beter om je emoties te benoemen, dan de ruzie te ontwijken’, vult Inge Marit Wielinga-Pols aan. ‘Laat maar zien dat je met creatieve argumenten kunt komen, en ook in staat bent te luisteren naar de ander.’ 

Ook Verhoeff en Wielinga-Pols geven spelregels voor de constructieve vakantieruzie. ‘Probeer echt te luisteren. Uit onderzoek blijkt dat mensen dat doorgaans maar 10 seconden volhouden, dan zijn ze alweer bezig met hun eigen reactie’, zegt Wielinga-Pols. ‘Stel open vragen: wat maakt nou dat je hier zo boos of verdrietig van wordt? Herhaal wat de ander heeft gezegd, check of je het goed begrepen hebt. Dit zijn vaardigheden die je kinderen ook kunt aanleren. Doe het ze allemaal voor.’ Volgens Wielinga-Pols moet je juist het gesprek met je kinderen aangaan over ruziemaken. ‘Bespreek allerlei voorbeelden uit de krant, uit films, uit boeken en sociale media hoe een meningsverschil kan escaleren. Geef vervolgens je kinderen mee: we hoeven elkaar niet altijd te begrijpen, als we maar weten dát we elkaar niet begrijpen. Dan gaan we respectvoller met elkaar om.’ 

Beeld Adriaan van der Ploeg

Een belangrijke les ligt ook verscholen in het eind van Before Midnight, een scène die in 2018 door de Vlaamse relatietherapeut Esther Perel werd aangehaald bij Zomergasten als voorbeeld van wat zij ‘de fase van reparatie’ noemt. Nadat Céline is weggelopen uit het hotel, vindt Jesse haar terug op een terras aan de waterkant. Hij schuift aan en stelt zich voor als een tijdreiziger die een boodschap bij zich draagt van de 82-jarige Céline: laat je niet afleiden door al die bijzaken. Als je echte liefde wil: hier is het, laat het niet gaan. Na een verdrietige stilte geeft Céline toch toe. ‘Hoe zit het met dat tijdreizen?’, vraagt ze voorzichtig. Hij heeft de handreiking gedaan, zij pakt hem aan.

Natuurlijk, stelt Perel, je hebt twee mensen nodig om relatiepatronen te creëren. ‘Maar je hebt maar één mens nodig om de verandering in te zetten.’ Bedenk dat je tijdens jouw zomervakantie ook in je eentje de naarste  ruzie kunt beslechten, als jij maar dat verzoenende gebaar maakt in het tapasrestaurant.

De laatste tien jaar reis ik niet met één, maar met twee nichtjes. Er is veel veranderd sinds Mexico. Dit gezelschap bespreekt wel uitvoerig de vakantieplannen, en gaat tijdens de reis (grote) gevoelens niet uit de weg. Verwachtingen en stemmingen, ze worden verwoord, en gecheckt. Een huilbui in de strandbar? Geen probleem. Geen zin in die opgraving? Doen we iets anders. Onze vakanties hangen aan elkaar van concessies, gek genoeg krijgt daardoor iedereen zijn zin.

Ook zijn er wat praktische regels, om tegenstand te bieden aan minder fraaie persoonlijkheidstrekken. Zo is daar de ‘vijfminutenregel’: als iemand weer eens iets kwijt is, dan moet zij eerst vijf minuten zelf zoeken naar haar bikini of paspoort, voordat ze het hele reisgezelschap alarmeert. 

Met de antropoloog uit The Raft loopt het minder goed af. Na een gevaarlijke storm op zee waar Genovés per se doorheen wil varen, voelen de bemanningsleden zich zo bedreigd door de dwingeland, dat ze openlijk bespreken om hem van de boot af te duwen, zijn welverdiende zeemansgraf in. Het blijft bij fantasie, want even later verliest Genovés de machtsstrijd, en trekt hij zich de rest van de reis terug in zijn slaapzak. Wie zich in een reisgezelschap opstelt als een gevaarlijke dictator, kan eindigen op de bodem van de zee – of het zwembad; een laatste wijze les voor deze zomervakantie.

Zo maak je ruzie op vakantie; zes gouden tips

1) Op de bal, niet op de man. Probeer je ergernis niet te uiten door een aanval op iemands karakter (‘Je bent echt net je moeder’): houd het bij het gedrag dat je niet bevalt.

2) Contextualiseer ook de ander: als jij uitvalt voor de tent, dan ligt het aan een gebroken nacht, maar als je reisgezel zich misdraagt, is het omdat hij een lul is. Probeer niet alleen je eigen context – slaapgebrek, muggenbulten, honger en stress – maar ook die van een ander voor ogen te houden.

3) Onderhandel: breng ieders belangen in kaart en probeer dan niet alleen je eigen belang na te streven, maar gun de ander ook wat. Betrek ook de kinderen in de onderhandeling.

4) Neem verantwoordelijkheid. Iedereen zegt weleens dingen waar ze heel erg spijt van krijgen. Neem de tijd voor een ‘reparatiegesprek’, en vraag door wat ervoor nodig is om het goed te maken.

5) Weglopen mag, maar leg uit waar je naartoe gaat en op welk moment je verder wil praten. Zo gijzel je niet je reisgenoot, die met een groot vraagteken achterblijft bij de camper of vakantievilla.

6) Verdeel en heers. Vergeet het idee dat het hele reisgezelschap, of dat nu vrienden of gezinsleden zijn, alles gezamenlijk moet doen. Durf op te splitsen, thuis te blijven, er alleen op uit te gaan en die ander met rust te laten.

De tips kwamen tot stand in gesprekken met de deskundigen. Meer weten over ruziemaken? Jean-Marie van de Ven ontwikkelde de app LangGelukkig. Of bezoek ruziemakeneenhelekunst.nl.

Meer over