GROEN OP REISVeenhuizen

In deze Drentse strafkolonie werd het moderne gevangeniswezen uitgevonden

De gevelstenen van de huizen zeggen iets over de bewoners: hier woonden de officieren van de strafkolonie Veenhuizen. Beeld Sander Groen
De gevelstenen van de huizen zeggen iets over de bewoners: hier woonden de officieren van de strafkolonie Veenhuizen.Beeld Sander Groen

Reisjournalist Sander Groen verkent om de week een onvermoede bestemming in Nederland of net over de grens: Veenhuizen.

ARBEID is ZEGEN. ZORG en VLIJT. ORDE en TUCHT. Waar het in Veenhuizen om draaide, staat op de gebouwen geschreven. De hiërarchie in de strafkolonie gold ook voor de toebedeling van dienstwoningen: ambtenaren kregen een rijtjeshuis, de directeur woonde in een paleis met de bijnaam Klein Soestdijk. Legio door justitie-architect Willem Metzelaar ontworpen huizen werden getooid met een gevelsteen: in huize CONTRÔLE woonde de opzichter, in GEESTKRACHT de dominee, in ELK tot GERIEF de kruidenier, in LEERING door VOORBEELD het schoolhoofd. Wie hier woonde, werkte er ook: strafkolonie Veenhuizen was afgesloten van de buitenwereld.

‘Veenhuizen boeit!’ is de slogan van de lokale VVV, die is ondergebracht in het voormalige slachthuis. Beeld Sander Groen
‘Veenhuizen boeit!’ is de slogan van de lokale VVV, die is ondergebracht in het voormalige slachthuis.Beeld Sander Groen

Groen bezocht eerder de proefkolonie Frederiksoord, twee eeuwen geleden met koninklijke goedkeuring opgericht door Johannes van den Bosch. De directeur van de Maatschappij van Weldadigheid wilde verpauperde stedelingen een beter leven bieden op het platteland, maar ontdekte dat de mens toch minder maakbaar was. Sommige paupers wilden niet werken, anderen grepen naar de fles, sommigen sloegen de boel kort en klein. Naast de vrije koloniën, waar het leven best goed was, kwamen er onvrije koloniën, waar het leven geen pretje was. Landlopers, bedelaars, weduwen, wezen en ontspoorde kolonisten werden verbannen naar Veenhuizen – het Siberië der Nederlanden.

In het voormalige Tweede Gesticht uit 1899 is nu het Gevangenismuseum ondergebracht. Beeld Sander Groen
In het voormalige Tweede Gesticht uit 1899 is nu het Gevangenismuseum ondergebracht.Beeld Sander Groen

In het Gevangenismuseum is te zien dat de strafkolonie zelfvoorzienend was. De ‘verpleegden’, zoals de gevangenen eufemistisch heetten, staken hun eigen turf, wekten elektriciteit op, verbouwden graan, maalden meel, sponnen katoen en molken hun eigen melk. Het werd geen succes. De Maatschappij van Weldadigheid kwam in financiële nood en ter voorkoming van een faillissement werden de strafkoloniën in 1859 verkocht aan het Rijk. De gestichten werden gevangenissen. Nog altijd is dit een gevangenisdorp: de Penitentiaire Inrichting Veenhuizen bestaat uit de gevangenissen Norgerhaven en Esserheem, met zo’n duizend gedetineerden.

In het Gevangenismuseum is te zien hoe het gevangeniswezen zich ontwikkelde van de Middeleeuwen tot nu. Beeld Sander Groen
In het Gevangenismuseum is te zien hoe het gevangeniswezen zich ontwikkelde van de Middeleeuwen tot nu.Beeld Sander Groen

Tot 1981 was Veenhuizen spergebied, sindsdien is het opengesteld en zijn veel huizen verkocht aan particulieren. Er bestaat geen dorp met meer rijksmonumenten per hoofd van de bevolking: 1 per 10 inwoners, totaal 124 stuks. Het Gevangenismuseum is ondergebracht in het Tweede Gesticht uit 1899, de graanmalerij is nu een bierbrouwerij en de VVV huist in het slachthuis. Drie dienstwoningen zijn getransformeerd tot hotel-restaurant Bitter en Zoet. Behalve moderne hotelkamers met historische details zijn er ook appartementen in de ziekenzalen van het voormalige hospitaal uit 1893. Van de medische stand moest men het toen nog niet hebben, getuige de gevelsteen: VERTROUW op GOD.

De omgeving van gevangenisdorp Veenhuizen leent zich goed voor lange boswandelingen. Beeld Sander Groen
De omgeving van gevangenisdorp Veenhuizen leent zich goed voor lange boswandelingen.Beeld Sander Groen

PRAKTISCHE INFORMATIE

Reis
Per trein naar Assen, in een halfuur met Arriva-bus 14 naar Veenhuizen en vanaf bushalte Generaal Van den Boschweg nog een kwartiertje lopen; ns.nl, arriva.nl

Doe
Zelfs als het Gevangenismuseum gesloten is (zie gevangenismuseum.nl), is Veenhuizen een bezoek waard. Oortjes mee en download de audiotour ‘ReTour Veenhuizen’ op izi.travel.

Bed
Hotel-restaurant Bitter en Zoet is geopend, tijdelijk zonder restaurant maar met hotelkamers en appartementen met roomservice. Kijk voor actuele informatie op bitterenzoet.nl

Moderne kamer met historische details: een verblijf in hotel Bitter en Zoet is geen straf. Beeld Sander Groen
Moderne kamer met historische details: een verblijf in hotel Bitter en Zoet is geen straf.Beeld Sander Groen

Let op: coronabeperkingen! Blijf in de buurt, mijd drukte en reis zo min mogelijk. Check voor vertrek de actuele maatregelen en openingstijden. Nog 34 bestemmingen in Nederland en net over de grens: volkskrant.nl/groenopreis

Meer over