ZWITSERS SPOOK IN DUITSLAND Miljarden, maar niet meer dan een fooi

'BODO, je moet wel met iets substantieels voor de dag komen' Dat zou de Amerikaanse onderminister Stuart Eizenstat volgens het Duitse tijdschrift Der Spiegel hebben gezegd tegen Bodo Hombach, de naaste medewerker van kanselier Gerhard Schröder....

ANET BLEICH

Kennelijk vielen de reacties in Amerikaanse en Amerikaans-joodse kring niet tegen, want gisteren maakten op een persconferentie in Bonn twaalf toonaangevende Duitse ondernemingen bekend, dat zij bereid zijn een bijdrage in zo'n fonds te storten. Nu de twintigste eeuw haar einde nadert, willen Duitse banken en bedrijven, zoals ze het zelf noemen, nog één keer 'een tastbaar gebaar maken'.

Het is mooi en getuigt van historisch besef, dat de fine fleur van ondernemend Duitsland, notabene ongevraagd, in de buidel wil tasten voor nog in leven zijnde slachtoffers van het Hitler-regime. Banken en bedrijven als Deutsche Bank en Dresdner Bank, de verzekeringsmaatschappij Allianz, Siemens, Degussa, Volkswagen, BMW, Daimler-Chrysler, BASF en Bayer zijn van de partij. Van de Partij? Oh nee, sorry, dat waren ze, ooit.

Voordat we ontroerd naar een zakdoekje grijpen, verdient het wellicht toch aanbeveling om even naar de kleine lettertjes te kijken. Dan valt om te beginnen op, dat het initiatief voor het fonds niet uitsluitend voortkomt uit altruïsme, berouw, of verlangen naar verzoening.

Er waart een spook rond in de Duitse industrie , een Zwitsers spook. Enkele jaren geleden ontstond er in Europa en vooral in Amerika grote opschudding over de tot dan toe onderbelichte rol van de Zwitserse banken in de Tweede Wereldoorlog. Die hadden - Zwitserland was neutraal - handel gedreven met nazi-Duitsland en zich daarbij ook laten betalen met geroofd joods goud. Bovendien waren die Zwitserse banken na '45 niet erg tegemoetkomend tegenover de erfgenamen van in de nazi-tijd vermoorde joodse rekeninghouders.

Het bekend worden van deze feiten leidde tot verontwaardiging, publiciteit, en met name in de VS tot de met juridische procedures onderbouwde eis aan de Zwitserse banken om alsnog over de brug te komen. Onder deze druk besloten de Zwitserse banken tenslotte een fonds van ruim twee miljard dollar te creëren voor Holocaust-slachtoffers.

Geschrokken van dit voorbeeld besloot de regering-Schröder, pragmatisch en van goeden wille als ze is, om het heft in eigen hand te nemen. Stukje bij beetje begon namelijk duidelijk te worden wat voor gruwelijke rol de hierboven genoemde respectabele Duitse bedrijven en banken in de nazi-tijd hebben gespeeld. Dat zou er licht toe kunnen leiden, dat - vooral in het zelfbewuste Amerika - slachtoffers en hun erfgenamen juridische actie zouden gaan ondernemen voor smartengeld. De goede naam van Duitse bedrijven stond op het spel, en heel veel geld.

Vandaar dat de regering-Schröder hoopt om met een eigen, royaal initiatief van het bedrijfsleven, het onweer vóór te zijn. Voormalige gevangenen in concentratiekampen en dwangarbeiders kunnen, als het project slaagt, een beroep doen op het nieuwe fonds. Ze kunnen dan op circa 10 duizend mark smartegeld rekenen uit het fonds, dat naar verwachting 2,5 miljard mark in totaal zal bedragen. In ruil hiervoor moet worden afgezien van individuele of collectieve juridische actie tegen afzonderlijke Duitse bedrijven.

Zo wordt de goede naam van de bedrijven en banken gered, en staat toch niemand in de kou. Of toch? Helaas is bij het bedrag van 10 duizend mark alleen rekening gehouden met dwangarbeiders/KZ-gevangenen in Amerika en Israël (de 'lastige landen'). Dat zich in Rusland en Oost-Europa ook nog honderdduizenden vroegere dwangarbeiders bevinden was even over het hoofd gezien. De Duitse regering zal niet ontkennen dat ook zij aanspraak op compensatie voor de ondergane ellende kunnen maken. Maar het zal wel een stuk minder moeten zijn, want anders lukt het niet met die 2,5 miljard mark.

Het is niet moeilijk om zich de onverkwikkelijke discussies voor te stellen die deze procedure kan oproepen. Teleurstelling en bitterheid bij de Oost-Europeanen, die zich verontwaardigd keren tegen de toch al welvarende westerlingen die hun zaakjes goed weten te regelen, terwijl zíí met een fooi worden afgescheept. Met in het midden een vriendelijk en wat gegêneerd 'tut-tut' 'ho-ho' roepend Duitsland.

Onvermijdelijk is deze treurig stemmende botsing niet. Alles hangt af van de vraag hoe groot het altruïsme en de bereidheid een stap in de richting van verzoening te zetten, bij Duitslands regering en bedrijfsleven is. Aanleiding voor een 'tastbaar gebaar' dat de voormalige slachtoffers elkaar niet naar de strot doet vliegen, is er te over.

Want bij Jupiter, de Zwiterse banken zijn echt zoete padvinders vergeleken bij de record van Deutsche Bank, BASF, Bayer, of Degussa. Miljoenen dwangarbeiders zijn uit heel Europa naar Duitsland gesleept, en hebben daar gewerkt, ten koste van hun psychische en fysieke gezondheid. Bij Duitse bedrijven, die toen en later goed hebben geboerd.

Deutsche Bank investeerde in Auschwitz. Het verhaal van de genadeloze uitbuiting van KZ-gevangenen door IG-Farben (BASF plus Bayer) is bekend. De firma Degussa leverde Auschwitz-Birkenau het gas Zyklon-B en bewerkte het vandaar afkomstige goud (geld, ringen, kiezen). Misschien mag dat prachtige fonds wel tien keer 2,5 miljard mark uitkeren'

Anet Bleich

Meer over