Reportage

'Zwijgen is de oplossing voor alles in Tröglitz'

De brand in een opvanghuis in het voormalige DDR-stadje Tröglitz groeide uit tot symbool van de protesten tegen de komst van een miljoen vluchtelingen naar Duitsland.

De brand in een azc in het Duitse Tröglitz staat het diepst in het collectieve geheugen gegrift, omdat die een van de eerste was. Beeld Polizei
De brand in een azc in het Duitse Tröglitz staat het diepst in het collectieve geheugen gegrift, omdat die een van de eerste was.Beeld Polizei

Het eerste elftal van TSV Tröglitz loopt zich warm. Achttien spelers schoffelen door de modder, zestien Duitsers en twee Afghaanse vluchtelingen, Ali en Resa. 'Hier komen, ballen mee!' Trainer Ricardo moet een toeter van zijn handen maken om het te winnen van de wind die vanaf de donkere akkers aan komt bulderen. Het voetbalveld ligt aan de rand van Tröglitz, een dorp van tweeduizend inwoners in de kleine teen van de deelstaat Saksen-Anhalt, ingeklemd tussen Saksen en Thüringen.

De trainer legt de oefening uit in het plaatselijk dialect. Hij deelt hesjes uit: Resa komt bij de rode, Ali bij de gele. Resa trekt zijn fleecemuts over zijn oren. 'Aan de slag, mannen!'

Teamgenoot Niko Röhler, een boomlange blonde slungel, blijft nog even bij de twee Afghanen staan om te zien of ze de uitleg begrepen hebben. Resa steekt zijn duim op. Even later kopt Ali het eerste doelpunt binnen. Bij de gele hesjes gaan handen de lucht in - integratie volgens het boekje.

Uitzondering

Dezelfde dinsdagavond, 100 meter verderop. In het clubhuis van TSV Tröglitz vergadert de gemeenteraad: mannen met snorren, jassen van doorleefd leer, mapje paperassen onder de arm, sommigen zichtbaar vermoeid van de werkdag. Eerst gaat het langs de toog voor een glas bier en een stevige handdruk met de barman.

Voor de ingang van het zaaltje staat burgemeester Thomas Ströbel. Het systeem is simpel: wie Ströbel niet kent, komt niet binnen. De burgemeester heeft zijn armen over elkaar geslagen, als wil hij de geloofwaardigheid van zijn portiersrol vergroten. Ja, officieel zijn gemeenteraadsvergaderingen in een democratie openbaar. Maar Tröglitz is een uitzondering, vindt Ströbel.

In Tröglitz vertrouwen ze niets of niemand meer, zegt hij. 'Na de brand hebben de media ons allemaal afgeschilderd als domme nazi's. Daarom ben ik knalhard: ik heb het dorp gevraagd te zwijgen. Niet met vreemden te praten over wat er hier is gebeurd, en al helemaal niet met journalisten. Tröglitz wil rust.'

De Afghaanse Ali tijdens de voetbaltraining integratie volgens het boekje. Beeld Daniël Rosenthal
De Afghaanse Ali tijdens de voetbaltraining integratie volgens het boekje.Beeld Daniël Rosenthal

Wapenfabrieken

De brand woedde op de avond voor Pasen, 4 april, in een appartementencomplex in de hoofdstraat van het dorp, de Ernst-Thälmann-strasse. De week erop zouden veertig vluchtelingen het pand betrekken dat eind jaren dertig door de nazi's werd gebouwd voor arbeiders in de nabijgelegen wapenfabrieken.

Op de avond van de brand keken de bewoners van de bungalows aan de overkant zwijgend toe vanachter hun hoge tuinhekken. Ze hoefden elkaar niet te vertellen wat er aan de hand was.

Veel mensen uit Tröglitz hadden begrip voor de brandstichters, zeiden ze dit voorjaar tegen de gretige televisieploegen van ARD, N-TV en RTL. Nee, ze waren zelf geen neonazi's. Maar vluchtelingen, daar hadden ze hier toch niet om gevraagd? En moesten ze potdomme alles maar slikken wat 'ze in Berlijn' bedachten? Wie dacht die Angela Merkel wel niet dat ze was? Was dit soms wat ze daar onder democratie verstonden?

De verkoolde dakbalken herinneren iedere voorbijganger aan wat hier is voorgevallen. Gerenoveerd wordt er nog niet. Gedoe met de verzekering. Wel staan er hekken met rood-wit afzetlint. De twee bewakingscamera's zijn in acht maanden tijd al twee keer gestolen en vervangen.

Wantrouwen

Tröglitz staat symbool voor een landelijk probleem: de kloof die gaapt tussen Duitsers die zich wel door de politieke orde vertegenwoordigd voelen en degenen een minderheid voor wie dat niet geldt. Die kloof bestond al, maar de komst van ruim een miljoen vluchtelingen dit jaar heeft hem zichtbaar gemaakt. In de marsen van Pegida, in de brandende gebouwen. Het is de weerzin van een groeiende groep Duitsers tegen de landelijke politiek, overheidsinstellingen en de media. Die weerzin komt voort uit een langdurig verwaarloosd wantrouwen en kan omslaan in haat.

In Duitsland zijn dit jaar volgens een onderzoek van Die Zeit 222 aanslagen op asielzoekerscentra of woonhuizen voor asielzoekers gepleegd. In 93 gevallen was sprake van brandstichting, bijna twee keer per week. In maar vier gevallen werd de dader gevonden en bestraft.

Duitsland telt dus tientallen dorpen als Tröglitz. De brand daar staat het diepst in het collectieve geheugen gegrift, omdat die een van de eerste was, maanden voordat de branden in augustus en september in deze regio een bijna dagelijks fenomeen werden.

Het komt ook door het dramatische vertrek van de vorige burgemeester, Markus Nierth. Hij stapte op na bedreigingen door neonazi's marsen langs zijn huis, hakenkruisen op de muur, een kogelbrief een maand voor het huis aan de Thällman-strasse brandde.

De landelijke pers had destijds een eenduidige verklaring voor de gebeurtenissen in Tröglitz: de mentaliteit van het achtergestelde, bekrompen, gefrustreerde oosten, aangevreten door braindrain en werkloosheid. Wat de wereld in Tröglitz zag, was het achterlijke Duitsland, waar het weldenkende Duitsland zich diep voor schaamt.

Toen vloog het huis in brand

4 april: Voor het eerst haalt een brand in een opvanghuis voor asielzoekers (Tröglitz) de landelijke media.

19 augustus: De regering zegt dat de Duitsers in 2015 op 800 duizend vluchtelingen moeten rekenen.

20 augustus: In Heidenau escaleert een protest tegen asielzoekers in vechten met de politie.

31 augustus: Bondskanselier Merkel zegt: 'Wir schaffen das' - het gaat ons lukken.

5 september: Merkel zegt dat vluchtelingen die vast zitten in Hongarije welkom zijn in Duitsland.

September: Dagelijks komen tot 10 duizend vluchtelingen aan.

8 december: Beieren meldt dat er in 2015 meer dan 1 miljoen vluchtelingen de Duitse grens zijn overgestoken.

Peetouders

Hoe is het nu in Tröglitz, ruim een half jaar na de brand?

Vier vluchtelingenfamilies wonen er sinds mei in Tröglitz. Behalve de gezinnen van Resa en Ali nog een Afghaans gezin en een familie uit India. Vanwege de brand wonen ze niet onder één dak, maar in verschillende huizen.

Oud-burgemeester Nierth en zijn vrouw Susanna zijn 'peetouders' van de gezinnen van Resa en Ali, helpen hen met administratieve rompslomp, gaan met ze naar de dokter of het winkelcentrum in het nabijgelegen stadje Zeitz.

Markus Nierth is niet meer bij de gemeenteraadsvergaderingen die hij vroeger voorzat. In plaats daarvan zit hij deze dinsdagavond met Susanna op thuis op de bank, de armen over elkaar. Twee mollige vijftigers in vrijetijdskleren, met een overvloed aan rode wijn, zoutjes en emotionele anekdotes.

Ze wonen in een van de laatste middeleeuwse vakwerkboerderijen in Tröglitz, dat verder vooral bestaat uit fletse, sfeerloze huurkazernes. De Nierths zijn import-Tröglitzers: Markus komt oorspronkelijk wel uit de DDR, Susanna niet als een van de weinigen in het stadje. 'Ik ben een Wessi-trutje', lacht ze net iets te schel. Susanna's dansschool, Talibu, is door de gebeurtenissen tientallen leden kwijtgeraakt. En Markus, van huis uit dominee, wordt nauwelijks meer gevraagd om mensen te trouwen.

Oud-burgemeester Markus Nierth op bezoek bij de twee Afghaanse gezinnen die in zijn tweede huis wonen, en voor wie hij een soort 'peetvader' is geworden. Beeld Daniël Rosenthal
Oud-burgemeester Markus Nierth op bezoek bij de twee Afghaanse gezinnen die in zijn tweede huis wonen, en voor wie hij een soort 'peetvader' is geworden.Beeld Daniël Rosenthal

'Net kinderen'

'Helemaal geaccepteerd hebben ze ons nooit, maar vroeger gaf dat niet zo', zegt Susanna. 'We hadden het gevoel dat we hier iets goeds konden doen. Dat we de mensen hier bij de hand konden nemen om ze dingen te leren over de wereld waar ze bang voor zijn.' Ze buigt voorover en fluistert: 'In zekere zin zijn het net kinderen.'

'Ik ben jaren actief geweest in het jeugdwerk', zegt Markus. 'Ik heb een hele generatie jongens zien opgroeien. Aardige jongens, maar stuk voor stuk kinderen van laagopgeleide ouders, met weinig kansen. Het doet pijn om te zien hoe die jongens nu achter die neonazi's aan gaan lopen.'

'We hebben onszelf een ultimatum gesteld', zegt Susanna. 'Voor de zomer besluiten we of we blijven of weggaan.' Boven de schouw hangt een Jezusbeeld, een van de vele in huis. Daarachter een ansichtkaart: I love Tröglitz.

'Het echte probleem is de cultuur hier', foetert Susanna. 'Het zwijgen. Er wordt gezwegen over de lokale geschiedenis: hier in de buurt was een dependance van concentratiekamp Sachsenhausen, na de oorlog zijn hier tientallen vluchtelingen uit Silezië komen wonen - vluchtelingen! Een groot deel van de mensen hier stamt dus af van vluchtelingen. Maar niemand praat erover, ook niet over wie er partijlid is geweest in de DDR. Zwijgen is hier de oplossing voor alles.'

Als Susanna de gordijnen dichtdoet, zwaait ze even naar de politie. Sinds de doodsbedreigingen in maart wordt hun huis bewaakt. De twee slaperige agenten zitten in hun beslagen busje flauwe YouTubefilmpjes te kijken.

Dit is niet hun lievelingswerk, zuchten de twee grijze mannen, nog opgeleid in de DDR. Bij de tweede sigaret bekennen ze dat ze 'de bewaking van dit object sowieso wat overdreven vinden'. 'Het vriest geloof ik', zegt de kleinste van de twee. 'Die burgemeester en zijn vrouw hebben het misschien ook een beetje over zichzelf afgeroepen', zegt de grotere. 'Het zijn echt van die Gutmenschen.'

Wedstrijddahlia's

Aan de rand van het dorp verzorgt Eberhard Stück (64), een stratenmaker in ruste op oranje Crocs, zijn wedstrijddahlia's in de kas bij zijn nieuwe huis. Die bloemen zijn 'een van de weinige prettige dingen' die hij in dit leven heeft, zo zegt hij. Een paar uur eerder heeft hij de laatste spullen uit zijn oude huis gehaald. Tot vorige week woonde Stück aan de Ernst-Thälman-strasse, naast het afgebrande pand. Hij vertrekt er maar wat graag. Zijn ogen staan fel en spottend tegelijk, omkranst door een wilde baard die tot halverwege de neusbrug doorgroeit.

Stück liep afgelopen winter mee in de wekelijkse demonstraties die Steffen Thiel, lid van regionale tak van neonazipartij NPD, organiseerde tegen de opvang van vluchtelingen in Tröglitz. 'En dan weet ik dat je nu gaat opschrijven dat ik een nazi ben. Dat moet je toch schrijven van de mensen die je betalen?' Stück is wel extreemrechts geweest, zegt hij, maar geen lid van de NPD, want die is hem te gewelddadig.

Na de val van de Muur had hij veel vertrouwen in de democratie, zegt hij. Hij stemde CDU. 'Al snel bleek dat democratie bedrog is. Gebruikt door de politici om het volk te onderdrukken, net als in de DDR.'

Stück heeft een uitgesproken hekel aan 'dat mormel' Susanna Nierth. 'Ze begrijpt niks van dit dorp. Zij denkt dat iedereen hier achterlijk is. Ik zal die vluchtelingen geen haar krenken, de meeste mensen hier niet, de echte nazi's zijn een kleine minderheid. De rest is niet boos op die vluchtelingen, we zijn boos over de vluchtelingenpolitíek. Als ik een van de vluchtelingen tegenkom, dan groet ik ze gewoon.'

Inderdaad groeten de meeste dorpelingen vriendelijk, zeggen Resa en Ali. De twee Afghanen weten van de brand en van de motieven. Resa, die het best Duits en Engels spreekt, kijkt bedachtzaam. 'We merken er niets van. Het is hier mooi en rustig. We hopen dat we hier werk krijgen en dat onze kinderen hier kunnen opgroeien.'

Eberhard Stück: 'Democratie wordt gebruikt om het volk te onderdrukken.' Beeld Daniël Rosenthal
Eberhard Stück: 'Democratie wordt gebruikt om het volk te onderdrukken.'Beeld Daniël Rosenthal

Voor Europa was 2015 een ruig jaar. Vluchtelingen, begrotingsruzie, populisten en terreuraanslagen. Wat is er daarna veranderd?

Niet verder bezuinigen! Met die kreet kozen de Grieken de confrontatie met Brussel. Er kwam een nieuwe deal, met nieuw geld en nieuwe maatregelen. Zijn ze er in Athene gelukkig mee?

Na de verloren verkiezingen gooide Labour het over een andere boeg. Leve de principes en de gewone man! Heeft leider Jeremy Corbyn de Britse socialisten nieuw leven ingeblazen?

Twee keer troffen terroristen de straten van Parijs. Eerst de satire, daarna de terrassen. Het dodental liep op, het bezoek aan het Louvre liep terug. Is 'la douce France' verleden tijd?

Biertje

Op het voetbalveld biecht teamgenoot Niko op dat hij vorig jaar geen voorstander was van de komst van vluchtelingen. Maar met Resa en Ali kan hij goed opschieten. Hij vindt het gezellig als ze na de training even een biertje meedrinken. 'En misschien vinden ze straks op die manier een baan of een stage of zo, of via hun buren, dat is toch een beetje hoe het moet gaan.'

Verborgen achter alle ophef en vijandigheid, is er ook een ander Tröglitz, een dorp dat zich, zij het schoorvoetend, aanpast aan de nieuwe realiteit.

'Het klinkt misschien raar', zegt Niko, 'maar volgens mij is het afbranden van dat huis voor de vluchtelingen het beste wat er kon gebeuren. Nu wonen ze tussen de gewone mensen.'

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over