Zweden gaat vertwijfeld naar de stembus

Als twee honden vechten om een been, gaat de derde ermee heen. Het spreekwoord kent geen Zweeds equivalent, maar het kenschetst de politieke situatie die in het Scandinavische land is ontstaan sinds woensdag het begrotingsvoorstel van de in oktober aangetreden centrum-linkse minderheidsregering werd weggestemd in de Rijksdag, het Zweedse parlement.

Sterre Lindhout
Partijleider Jimmie Akesson van de Zweden-Democraten na de voor zijn partij gunstig verlopen parlementsverkiezingen in september. Beeld EPA
Partijleider Jimmie Akesson van de Zweden-Democraten na de voor zijn partij gunstig verlopen parlementsverkiezingen in september.Beeld EPA

Het kabinet onder leiding van de sociaal-democraat Stefan Löfven kwam ten val nadat de derde partij van Zweden, de populistische en enigszins xenofobe Zweden-Democraten, op het laatste moment en in strijd met eerdere afspraken de tegenbegroting van het centrum-rechtse blok steunde.

Löfven had van tevoren gezegd niet met een begroting te werken die hem door zijn politieke vijanden was opgedrongen. Dus was het uitschrijven van nieuwe verkiezingen de enige mogelijkheid die hem restte.

Met deze zet eisen de Zweden-Democraten de sleutelrol op waarop partijleider Jimmie Akesson in oktober zinspeelde. De partij zal de nieuwe verkiezingen op 22 maart volgend jaar opvatten als een referendum over het ruimhartige Zweedse asielbeleid, liet de partijtop weten.

Asielzoekers

Zweden neemt procentueel de meeste asielzoekers op van alle EU-landen. Vorig jaar nam het land 86.700 voornamelijk Syrische immigranten op en dit jaar vermoedelijk nog meer.

In de aanloop naar de verkiezingen in september werd dit vraagstuk terzijde geschoven. 'De Zweden-Democraten hebben nu een veto over de Zweedse politiek', zei Löfven woensdag verbitterd, om de Moderate-partij, de grootste uit het rechts-liberale blok, er vervolgens van te beschuldigen dat de Zweden-Democraten dit podium door hun schuld hebben verkregen. Daarmee is de toon voor de volgende verkiezingsstrijd gezet.

De situatie doet denken aan het moddergooien na het door de PVV mislukte Catshuisoverleg in 2012 waardoor het eerste kabinet-Rutte om zeep werd geholpen.

Politicologen spreken van 'een historische dag voor de Zweedse politiek', in de eerste plaats omdat voor het eerst sinds 1958 vervroegde verkiezingen zullen plaatsvinden.

Vertwijfeling

Ook kondigen velen het einde aan van de machtsverdeling tussen het links-liberale en rechts-liberale blok die het politieke landschap al ruim een halve eeuw kenmerkt. Verkiezingen in Zweden waren ongeveer even spannend als een wedstrijd Nederland-Duitsland: het spande erom tot de laatste minuut, maar de Duitsers wonnen altijd.

In Zweden wonnen de sociaal-democraten altijd. Dat veranderde in 2010, toen zij voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog niet in de regering zaten. Het kabinet onder leiding van de liberale Fredrik Reinfeldt en zijn Moderate-partij, was dus op papier al revolutionair, hoewel er behalve het privatiseren van staatsbedrijven als Absolut Wodka en versoepeling van het ontslagrecht weinig spectaculairs veranderde. De goed geoutilleerde Zweedse verzorgingsstaat bleef nagenoeg onaangetast.

Het electoraat was niet tevreden over Reinfeld, maar ook niet overtuigd van de agenda van de sociaal-democraten en de Groenen onder leiding van Gustav Fridolin. De Zweden-Democraten wisten te profiteren van de vertwijfeling die het Zweedse electoraat in de aanloop naar de verkiezingen in haar greep had.

Het zou zomaar kunnen dat hun macht in maart verder groeit, want een stabiele meerderheidsregering zit er ook dan niet in, vermoeden de meeste analisten. De liberale krant Dagens Nyheter verwoordde dat in een commentaar als volgt: 'De grote gematigde partijen lijken elkaar helemaal niet te begrijpen en zichzelf nauwelijks.'

Meer over