AnalyseEuropees herstelfonds

Zwaarste crisis, grootste EU-begroting, diepe meningsverschillen – Europa staat voor een krachtproef

‘Een nieuw generatiepact.’ ‘Ons beslissende moment.’ Aan grote woorden geen gebrek bij voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie als ze woensdagmiddag de omvangrijkste EU-begroting (inclusief herstelfonds) ooit presenteert. Bij elkaar gaat het om ruim 1,85 biljoen euro voor de komende 7 jaar. Maar overtuigt het de Europese regeringsleiders (unanimiteit is vereist) om zich erachter te scharen?

Commissievoorzitter Ursula von der Leyen betreedt woensdag met een mondkapje voor het Europees Parlement.  Beeld Getty
Commissievoorzitter Ursula von der Leyen betreedt woensdag met een mondkapje voor het Europees Parlement.Beeld Getty

Om met het voorstel te beginnen: volgens de Commissie is het geen euro te veel, integendeel zelfs. De Commissie voorziet dit jaar een economische krimp van zeker 7 procent, maar mogelijk (als er een tweede coronagolf komt) van 16 procent. Er zijn alleen al in 2020 en 2021 voor minimaal 1.500 miljard euro aan extra investeringen nodig, aldus de Commissie.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Lening of gift

Het ‘revolutionaire’ in de Commissieplannen is het herstelfonds van 750 miljard euro, met inbegrip van de financiering ervan. Niet via bijdragen van de lidstaten, zoals gebruikelijk bij Europese uitgaven, maar door zelf als Commissie op de kapitaalmarkt te lenen. De ‘Bank Brussel’ schuift dit vervolgens door (500 miljard euro als gift, 250 miljard als lening) naar de lidstaten. De zwaarst door de coronapandemie getroffen lidstaten krijgen het meest: Italië 172,7 miljard, Spanje 140, 4 miljard. Voor Nederland reserveert de Commissie enkel een gift van 6,7 miljard – geen lening, omdat Nederland net als Duitsland goedkoper zelf leent dan via Brussel.

null Beeld

Het geld is bedoeld om bedrijven te helpen, maar ook voor investeringen in nieuwe projecten (waterstofopslag, accu’s, laadpalen). De miljarden moeten zo veel mogelijk bijdragen aan de vergroening en digitalisering (denk aan aanleg van 5G-netwerken) van de economie. Daarnaast acht de Commissie investeringen in de zorgsector noodzakelijk, inclusief de gezamenlijke aankoop en opslag van medicijnen, mondkapjes en handschoenen.

Terugbetalen

De terugbetaling van de schuld op de kapitaalmarkt wordt over 30 jaar uitgesmeerd. De Commissie wil dat geld verkrijgen door nieuwe Europese belastingen in te voeren. Ze stelt er vier voor: de lucht- en zeevaart moeten betalen voor hun CO2-uitstoot; een CO2-heffing op goederen die worden ingevoerd van buiten de EU; een belasting op de winsten van grote bedrijven; en een digitaks voor techreuzen. Premier Mark Rutte en andere leiders zijn tot nog toe allergisch voor EU-taksen. Als dat zo blijft, moeten de lidstaten zelf de afbetaling opbrengen of snijden in toekomstige EU-uitgaven.

Naast het herstelfonds ontvouwde Von der Leyen een nieuwe meerjarenbegroting (2021-2027): 1.100 miljard euro. Dat is iets hoger dan het bedrag waarover de leiders in februari geen overeenstemming konden bereiken. Belangrijk voor Nederland: in het nieuwe Commissievoorstel blijft de korting (1,5 miljard per jaar) op de EU-afdracht bestaan.

Zowel het herstelfonds als de meerjarenbegroting staan (als alles meezit) op zijn vroegst op 1 januari klaar. Omdat het economisch herstel geen uitstel duldt, vraagt de Commissie de lidstaten de EU-begroting voor dit jaar met 11,5 miljard euro te verhogen. Voor Nederland leidt tot een extra betaling aan Brussel van circa 660 miljoen euro.

Verschillen

Von der Leyen probeert met haar herstelfonds van 750 miljard de verschillen tussen de lidstaten te overbruggen. Ze gaat verder dan wat Parijs en Berlijn voorstelden (500 miljard aan giften), maar zit aanzienlijk onder de wens van Rome en Madrid (1.500 miljard) en het Europees Parlement (2.000 miljard). De eerste reacties woensdag uit Berlijn, Parijs, Rome, Madrid, Athene en het parlement waren positief. Zelfs notoire dwarsligger Polen noemde het ‘een goede basis voor verdere onderhandelingen’.

Dat Nederland, Oostenrijk, Zweden en Denemarken gruwen van Europese leningen die als giften naar de lidstaten gaan, is Von der Leyen bekend. De ‘zuinige/vrekkig vier’ zoals de Commissievoorzitter de landen bij herhaling noemde, kunnen volgens haar gerust zijn. Er is geen sprake van het via de achterdeur invoeren van eurobonds (gezamenlijk schuldpapier), de lening is immers eenmalig. En de bedragen zijn volgens Von der Leyen geenszins overtrokken.

Nederlands verzet

Den Haag ‘bestudeert’ de voorstellen, maar blijft zich verzetten tegen de ‘leningen voor giften’-aanpak. Ook stelt het kabinet strikte voorwaarden aan de besteding van de honderden miljarden: de lidstaten moeten hun economieën ‘hervormen’. Alleen dat woord al brengt Spanje, Italië en Portugal tot razernij. Zij voorzien harde bezuinigingen op hun sociale stelsels als Nederland zijn zin krijgt. Daarnaast duwen leningen de zuidelijke landen verder het schuldenmoeras in.

EU-president Charles Michel noemde het Commissieplan ‘een belangrijke stap’. Hij wil dat de leiders op 19 juni tijdens een EU-top een akkoord bereiken. Omdat de belangen zo groot zijn en de meningsverschillen zo diepgaand, voorzien betrokkenen een hard en lang politiek gevecht. Het lijkt erop dat Michel de leiders zal vragen naar Brussel te komen – de eerste ‘fysieke’ EU-top sinds februari – omdat anders een compromis nooit wordt bereikt.

Von der Leyen noemde de coronacrisis te groot voor verdeeldheid. Ze wees erop dat de verhouding gift-lening veranderd kan worden; hetzelfde geldt voor het totaalbedrag, de voorwaarden en de precieze besteding. ‘Het gaat er uiteindelijk om hoe de lasten worden verdeeld.’

Europese Commissie wil herstelfonds van 750 miljard euro, deels voor giften

De Europese Commissie acht een Europees herstelfonds van 750 miljard euro noodzakelijk. 500 miljard zou als gift aan de economisch zwaarst getroffen lidstaten en regio’s moeten gaan, de overige 250 miljard als goedkope lening. Onder meer Nederland dreigt giften te vetoën.