wetenschapcoronavirus

Zuid-Afrikaanse variant nu ook in Nederland, welke eigenschappen heeft deze mutatie?

De Zuid-Afrikaanse variant van het coronavirus is nu voor het eerst ook in Nederland vastgesteld. Volgens het RIVM zou een persoon uit de regio Midden- en West-Brabant op 22 december zijn getest; afgelopen donderdag werd duidelijk dat het om de Zuid-Afrikaanse mutatie gaat. Het is niet bekend of de persoon in Zuid-Afrika is geweest.

Een medewerker van Mullah Laboratories, een testlocatie in Braamfontein in Zuid-Afrika, het land waar een nieuwe besmettelijke variant van het coronavirus is ontstaan.  Beeld AFP
Een medewerker van Mullah Laboratories, een testlocatie in Braamfontein in Zuid-Afrika, het land waar een nieuwe besmettelijke variant van het coronavirus is ontstaan.Beeld AFP

Het RIVM meldt dat er tot nu toe ‘geen reden is om aan te nemen dat het ziekteverloop anders of ernstiger is dan bij de variant die op dit moment het meeste in Nederland wordt getroffen’. Wel lijkt de Zuid-Afrikaanse variant besmettelijker, waardoor het de drukte in de ziekenhuizen kan vergroten, simpelweg omdat de virusvariant sneller rondgaat en zo meer mensen tegelijkertijd ziek kunnen worden.

Net als de besmettelijke Britse variant, die al eerder en vaker in Nederland is vastgesteld, is de Zuid-Afrikaanse variant drager van de zogeheten ‘N501Y’-mutatie, een subtiele chemische verandering aan zijn uitsteeksels waardoor het virus beter hecht aan cellen.

Farmaceuten wereldwijd doen momenteel onderzoek hoe goed hun vaccins aanslaan op de mutantvirussen. Onderzoekers van de Universiteit van Texas bestudeerden wat er gebeurt als je het virus met de N501Y-mutatie loslaat in het bloed van twintig mensen die met het Pfizervaccin zijn ingeënt. Tot hun geruststelling bleken antistoffen in het bloed van de gevaccineerden probleemloos aan de uitsteeksels van het virus vast te kleven. In het lichaam is dat de opmaat voor vernietiging van het virus.

Maar in het nieuwe onderzoek heeft men maar één van de veertien moleculaire gedaanteveranderingen bestudeerd die het Britse virus heeft ondergaan. Bovendien onderzocht men geen gevaccineerde mensen, slechts bloedmonsters in het laboratorium. Dat maakt het nog altijd denkbaar dat het vaccin in de echte wereld minder goed beschermt tegen de Britse variant – al zal het beslist iets uitrichten.

En bij het Zuid-Afrikaanse virus speelt nog iets anders. Dat is drager van in elk geval nog een andere zorgwekkende verandering, de zogeheten E484K-mutatie. Die code staat voor: ‘dit virus heeft op plek 484 de bouwsteen lysine (K) in plaats van glutaminezuur (E)’. Eerder laboratoriumonderzoek liet zien dat antistoffen tot wel tien keer minder goed vat hebben op virussen met die mutatie aan hun uitsteeksels.

Geen volledig vertrouwen

De Londense hoogleraar farmaco-epidemiologie Stephen Evans reageert dan ook wat terughoudender op de resultaten van Pfizer: ‘Dit is goed nieuws, vooral omdat het geen slecht nieuws is. Had men het omgekeerde gevonden, dat het vaccin niet werkte tegen de variant die men hier bestudeerde, dan zou dat zeer ernstig en zorgwekkend zijn. Dus ja, dit is goed nieuws, maar het geeft ons nog geen volledig vertrouwen dat het vaccin van Pfizer of van anderen echt bescherming geeft.’

De komende week moet daarover meer duidelijkheid komen, als Britse epidemiologen kunnen gaan uitrekenen of er bij mensen die al zijn gevaccineerd verschillen zichtbaar zijn in bescherming zijn tegen de verschillende virusvarianten.

Veel virologen gaan ervan uit dat het op termijn nodig zal zijn om de huidige vaccins wat aan te passen, zodat ze ook tegen de andere varianten beschermen die de komende maanden ongetwijfeld gaan ontstaan.

‘Om toch een beetje optimisme in de discussie te injecteren: er is een grens aan het aantal mutaties dat het virus kan opdoen terwijl het toch in staat blijft cellen te infecteren’, aldus de Schotse hoogleraar immunologie Eleanor Riley in een reactie.

Verspreid in Nederland

De hoog besmettelijke Britse variant van het coronavirus is inmiddels op meerdere plaatsen verspreid in het land aanwezig, volgens een steekproefonderzoek van wattenstaafjesmonsters, verspreid door het land. ‘Het zit her en der, we hebben redelijk wat introducties’, zegt onderzoeksleider Marion Koopmans (Erasmus MC) desgevraagd.

Wel zijn haast alle besmettingen met het Britse virus nog op de een of andere manier terug te voeren op Groot-Brittannië, wat erop duidt dat het virus nog niet op grote schaal rondgaat. Uitzondering zijn twee brandhaarden in de Randstad: in Amsterdam (6 besmettingen) en in Bergschenhoek, waar het Britse virus al bij zo’n vijftig mensen is vastgesteld rondom twee basisscholen.

De komende weken wil de Rotterdamse GGD hier dan ook actief op zoek gaan naar het Britse virus, onder meer door nabij de scholen mensen aan huis te testen. ‘Risicogericht testen’, heet die aanpak. Of het nog doenlijk is om het Britse virus op die manier weg te krijgen, is de vraag. ‘We zitten op het randje, denk ik. Wat we nu doen is: vertragen, vertragen, vertragen’, zegt Koopmans.

Ondertussen houdt onder meer het RIVM in Nederland ook de opmars van de Zuid-Afrikaanse variant in de gaten. Het instituut meldt dat de bekende basisregels - afstand houden, laten testen bij klachten, enzovoorts - ook cruciaal zijn bij de bestrijding van de nieuwe varianten op het virus.

Meer over