Zuid-Afrika heeft zijn greep op Laurent Kabila verloren

Zonder de moord op generaal Mahélé Lyoko op vrijdag 16 mei had de Democratische Republiek Congo er een stuk democratischer uitgezien....

Van onze verslaggever

Fred de Vries

KINSHASA

Mandela's plan, waarmee zowel Mobutu als Kabila uiteindelijk instemden, hield in: 'een zachte landing in Kinshasa' en een 'wettige machtsoverdracht volgens de bestaande grondwet'. Het eerste onderdeel is gelukt. Het tweede niet.

Onder druk van Mandela was het de bedoeling dat Kabila's troepen pas maandag 19 mei Kinshasa zouden binnentrekken. Generaal Mahélé Lyoko had met Kabila over de 'zachte landing' onderhandeld. Het was ook Mahélé die Mobutu te verstaan had gegeven dat de stad onverdedigbaar was. Op vrijdag 16 mei nam Mobutu echter de benen, en diezelfde nacht werd Mahélé door regeringssoldaten vermoord.

'Het vertrek van Mobutu verbaasde ons zeer. Wij dachten dat we tot maandag hadden om de overgangsmechanismen op hun plaats te krijgen', vertelt de Zuid-Afrikaanse ambassadeur in Kinshasa, Jan van Deventer. 'Door het vertrek van Mobutu en de moord op Mahélé onstond een machtsvacuüm.' De ambassadeurs riepen Kabila toen op om Kinshasa snel in te nemen om plunderingen en een bloedbad te voorkomen. Het Zuid-Afrikaanse raamwerk viel in duigen. Kabila hoefde zich niets meer van de overeenkomst aan te trekken.

Zuid-Afrika raakte volgens de ambassadeur min of meer per ongeluk bij de kwestie Zaïre betrokken. 'De Zaïrese rivalen beschouwden ons als onpartijdig.'

Mandela kende Mobutu en behandelde de zieke president met de nodige egards. 'Het moeilijkste onderdeel was om Mobutu's regering ervan te doordringen hoe precair haar situatie was', zegt Van Deventer, zelf nauw bij de onderhandelingen betrokken. Mobutu dacht tot op het laatste moment dat er een uitweg zou zijn. Tijdens zijn bezoek aan de Gabonese hoofdstad Libreville, begin mei, rekende hij nog steeds op een door de Fransen geentameerde invasie door West-Afrikaanse troepen.

Mandela behandelde Kabila met engelengeduld. Tot twee keer toe zat hij op de ijsbreker Outeniqua urenlang tevergeefs op de rebellenleider te wachten. Kabila liet het om, zacht gezegd, discutabele redenen afweten. Volgens Van Deventer was Mandela bereid zijn waardigheid te offeren voor een vreedzame overgang. 'Mandela wilde een zeer brede overgangsraad om het land naar de verkiezingen te sturen.'

Mandela's reputatie als Afrikaans staatsman stond zeker op het spel. Maar er was meer aan de hand. Zuid-Afrika's politieke en economische belangen in Congo zijn enorm. Pretoria was zeer gediend bij een vreedzame overgang en een democratisch Congo.

Congo grenst aan negen landen. Een deel van het verdreven Zaïrese leger is naar buurlanden gevlucht. 'Die oude garde zal zich in de toekomst weer militair manifesteren', denkt Van Deventer. Het geweld kan gemakkelijk overslaan naar Zambia en vooral Angola, landen die binnen de directe Zuid-Afrikaanse invloedssfeer vallen.

Unita-leider Jonas Savimbi had volgens diplomaten ondanks een vredesakkoord met de Angolese regering 25 duizend elite-troepen in het toenmalige Zaïre achtergehouden. Een deel daarvan werd begin mei ingezet om Kabila's opmars te stuiten. Deze Unita-troepen zijn nu terug gevlucht naar Angola en daar in hevige strijd verwikkeld met het regeringsleger. Daarmee staat het Angolese vredesproces weer op losse schroeven.

Zuid-Afrika's economische belangen zijn waarschijnlijk nog belangrijker dan de politieke. Het gaat om hydro-elektriciteit, mijnbouw en spoorwegen.

In de aan Zambia grenzende provincie Katanga (voorheen Shaba) ligt de Inga-dam, die volgens de Belgische Congo-kenner Collette Braeckman ongeveer eenderde van de elektriciteit van de wereld kan leveren. Inga is niet echt van de grond gekomen. Maar het Zuid-Afrikaanse bedrijf Escom heeft volgens Braeckman een contract met Inga voor de levering van 10 procent van de Zuid-Afrikaanse elektriciteitsbehoefte. 'Inga zal in de toekomst voor ons een belangrijke rol spelen', beaamt Van Deventer.

In de Congolese mijnbouw is de Zuid-Afrikaanse aanwezigheid dankzij Anglo-American (goud) en De Beers (diamanten) van oudsher gigantisch. De Beers had de exclusieve rechten om alles op te kopen wat er in de Miba-diamantmijnen werd geproduceerd. Dat monopolie is niet meer. Kabila's mannen waren snel met het uitgeven van nieuwe contracten in de gebieden die zij veroverden. Zuid-Afrika werd nagenoeg overgeslagen, ten gunste van de Noord-Amerikanen. Kabila's regering associeert Anglo-American en De Beers met Mobutu.

Het conflict tussen Zuid-Afrika en Congo over de spoorwegen is uiterst complex. Het komt er in het kort op neer dat Kabila's AFDL een spoorlijn inclusief Zuid-Afrikaanse en Zambiaanse treinen heeft genationaliseerd, en daarmee een schuld van 22 miljoen dollar aan Zuid-Afrika en 3 miljoen aan Zambia aan haar laars lapt.

Meer over