Bellen metAfrika-correspondent Mark Schenkel.

‘Zuid-Afrika heeft vaker plunderingen meegemaakt, maar deze vernielingen treffen vooral de mensen zelf’

De ravage is enorm in de winkelcentra van Soweto, de grootste township van de Zuid-Afrikaanse miljoenenstad Johannesburg. ‘Alles is geplunderd en vernield, geldautomaten zijn uit de muur gerukt. Het ziet er best grimmig uit’, ziet Afrika-correspondent Mark Schenkel.

Vrijwilligers helpen bij het opruimen van de ravage in de Bara Mall in Soweto. De veroordeling van de Zuid-Afrikaanse oud-president Jacob Zuma leidde tot grootschalige rellen en plunderingen. Beeld AFP
Vrijwilligers helpen bij het opruimen van de ravage in de Bara Mall in Soweto. De veroordeling van de Zuid-Afrikaanse oud-president Jacob Zuma leidde tot grootschalige rellen en plunderingen.Beeld AFP

Je bent zondagnacht aangekomen, na dagen van rellen en plunderingen die volgden op de celstraf van oud-president Jacob Zuma. Wat trof je aan?

‘De schaal van vernieling is echt heel groot. Werkelijk alles is leeggetrokken in de grote shoppingmalls. De winkeleigenaren die ik spreek, zijn nog steeds in shock. Zuid-Afrika heeft vaker golven van plunderingen meegemaakt, maar vaak waren die gericht tegen migranten; dan was de eenmanszaak van een Somalische winkelier om de hoek het doelwit. Nu zijn het de grote Zuid-Afrikaanse ketens zelf die worden geplunderd en vernield: de shoppingmalls die je hier overal ziet, de tankstations, voedsel- en distributiebedrijven. Het ironische is echter dat de vernielingen vooral de mensen zelf treffen, de mensen die werken en winkelen in de townships en deze shoppingmalls.’

Waar komt die geweldsexplosie vandaan?

‘Dat vragen mensen zich hier ook af. Het is zo groot en zo plotseling. Eigenlijk iedereen die ik spreek denkt dat het georganiseerd is. Zelfs president Cyril Ramaphosa suggereert dat het geweld is uitgelokt door de kliek rondom oud-president Zuma. Aanvankelijk waren het de etnisch aan Zuma verwante Zulu’s in KwaZulu-Natal die in opstand kwamen na zijn arrestatie, bijvoorbeeld in de havenstad Durban, maar al snel sloeg de onrust over naar de provincie Gauteng, waar Johannesburg ligt, het financiële centrum van Zuid-Afrika. Dat veronderstelt dat de mensen die hebben geprofiteerd van de corruptie en het nepotisme onder Zuma, nu waarschuwen: ‘Pas op, kom niet aan onze belangen door Zuma te vervolgen, anders zorgen we voor chaos in het land.’’

Dat gaat wel ver. Wat betekent dit voor de toekomst van het land, en voor het ANC?

‘Ramaphosa is net als Zuma vertegenwoordiger van het ANC. De partij is al sinds 1994 onafgebroken aan de macht. Niet alleen Zuma is verantwoordelijk voor de wijdverspreide corruptie en het economische wanbeleid, maar ook de partij. Dat kleeft ook aan Ramaphosa, al zegt hij de corruptie te bestrijden. Die frustratie en teleurstelling zie je nu opspelen. Er heerst grote armoede en werkloosheid in het land. Corona heeft dat nog eens versterkt. We zitten hier nu in de derde golf, en die is dodelijker dan de eerste twee. Dus er is weer een lockdown, met weer een avondklok, beperkte vervoersmogelijkheden, een alcoholverbod en een gebrek aan inkomsten. Na een jaar hebben mensen er schoon genoeg van. Dat draagt bij aan de onrust.’

Kan president Ramaphosa de geest nog terug in de fles krijgen?

‘Mensen zijn ook boos op Ramaphosa omdat hij te laat zou hebben gereageerd. Hij had moeten voorzien dat de rellen zouden overslaan naar Johannesburg en de politie en misschien zelfs het leger moeten sturen om winkeliers te beschermen, zo vinden ze hier. Aan de andere kant is het voor Ramaphosa ook een positief signaal dat zijn voorganger Zuma überhaupt terechtstaat. De volgende uitdaging is of hij stand weet te houden tegen het netwerk van medestanders waarin Zuma in negen jaar tijd zijn tentakels heeft uitgeslagen en dat nu probeert te voorkomen dat het onder een vergrootglas komt te liggen. Belangrijk wordt volgend jaar de leiderschapsverkiezing van het ANC, dan wordt duidelijk of Ramaphosa verder kan.’

Wat zie je nu zelf van die wanhoop en uitzichtloosheid, als je op straat komt?

‘Het is nu best rustig. Ik kijk vanuit mijn hotel uit over Soweto. Vergeleken met de sloppenwijken in Nairobi, waar ik net vandaan kom, lijkt het hier redelijk ontwikkeld. Natuurlijk is er grote werkloosheid, gebrek aan elektriciteit en zijn er ongeasfalteerde wegen, maar Kibera (de grootste sloppenwijk van Nairobi, red.) ziet er een stuk armoediger uit dan de townships hier. Het grote probleem in Zuid-Afrika is de ongelijkheid. Er is enorme welvaart – in Gauteng wordt meer verdiend dan in veel Afrikaanse landen bij elkaar – maar onvoldoende mensen profiteren ervan. Die welvaart staat in schril contrast met het harde leven in de townships.’

De hoteleigenaar, gekleed in de kleuren van de Zuid-Afrikaanse vlag. Beeld Mark Schenkel
De hoteleigenaar, gekleed in de kleuren van de Zuid-Afrikaanse vlag.Beeld Mark Schenkel

Hoe werd je ontvangen als buitenlander in coronatijd?

‘Mijn aankomst op het vliegveld zondagnacht was best unheimisch. Ik vloog vanuit Nairobi, waar ik was voor een reportage, en ik was nagenoeg de enige passagier in het toestel. Bij aankomst bleken er geen taxi’s of busjes om mee naar het hotel te reizen, het vliegveld was vrijwel verlaten. Nu zit ik als enige gast in een hotel met 48 lege kamers. De eigenaar was zondag op de jaarlijkse ‘Nelson Mandela-dag’ gekleed in de kleuren van de Zuid-Afrikaanse vlag. Ze is dolblij dat ze een gast heeft, na dit zware coronajaar, en kookt met overgave en liefde voor me. Best ontroerend.’

Meer over