Analyse

Zowel optimist als pessimist ziet zijn gelijk in de RIVM-cijfers

Het RIVM toonde zich dinsdag aanhoudend somber over de ontwikkelingen rond het coronavirus. Toch zijn er ook gunstige tekenen zichtbaar. Wat zijn de lichtpunten na een lange coronawinter? En welke gevaren liggen op de loer?

Volle terrassen op de Ginnekenmarkt in Breda tijdens een landelijke protestactie. Duizenden deelnemende ondernemers vinden het onterecht dat winkels deels open mogen, terwijl horecagelegenheden gesloten moeten blijven.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Volle terrassen op de Ginnekenmarkt in Breda tijdens een landelijke protestactie. Duizenden deelnemende ondernemers vinden het onterecht dat winkels deels open mogen, terwijl horecagelegenheden gesloten moeten blijven.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De zon breekt voorzichtig door…

Na weken van sombere berichten over de opmars van de Britse variant, de vrees voor code zwart in de ziekenhuizen en aanhoudend hoge besmettingscijfers, zijn sommige signalen over het coronavirus de laatste weken ook gunstiger.

Desondanks wijst het RIVM in zijn wekelijkse update op de sombere kant van de cijfers en noemt de ‘vooruitzichten nog niet goed’. Maar wie tussen de regels van het wekelijkse persbericht door leest en de cijfers uitpluist, ziet gunstige tendensen, mede dankzij alle genomen maatregelen.

De gunstigste trend is waar te nemen in de verpleeghuizen. Daar zet, met dank aan vaccinaties, de in december ingezette daling van de besmettingen verder door. Terwijl het totale aantal positieve testen op weekbasis stijgt, daalt het aantal besmettingen in verpleeghuizen. Begin februari kampten 634 verpleeghuizen met een recente besmetting, op dit moment 395. Half oktober waren voor het laatst minder dan 400 verpleeghuizen recent door een uitbraak getroffen.

Dit is belangrijk om de sterfte terug te dringen, want bewoners van verpleeghuizen waren tot nog toe het zwaarst getroffen door de coronacrisis. Meer dan de helft van de geregistreerde sterfgevallen na een coronabesmetting kwam voor rekening van verpleeghuisbewoners. Nu dalen de besmettingen en ook de sterftecijfers lijken te dalen.

Het effect van vaccineren van de ouderen is ook buiten de zorginstellingen zichtbaar. ‘De effecten van vaccins zijn zichtbaar bij de allerkwetsbaarste groepen, dat is goed nieuws’, zegt RIVM-epidemioloog Susan van den Hof. ‘De vooruitblik is positief, maar dat betekent niet dat iedereen nu al beschermd is. Ook is het belangrijk dat gevaccineerden zich aan de regels blijven houden. Ze mogen zelf goed beschermd zijn tegen het virus, maar in hoeverre vaccins verdere verspreiding voorkomen, is nog niet bekend’.

Vooral bij de alleroudste Nederlanders is de trend gunstig. In alle leeftijdsgroepen werden afgelopen week meer besmettingen geregistreerd, alleen 70-plussers raken duidelijk minder vaak besmet. Deze daling vertaalt zich ook naar een lagere instroom van ouderen in het ziekenhuis. De laatste twee weken zijn er iets minder thuiswonende ouderen met hevige klachten door covid-19 naar het ziekenhuis gebracht. 80-plussers belanden overigens zelden op de intensive care; zij liggen alleen in bedden op reguliere ziekenhuisafdelingen. In de cijfers van de intensive care kan het langer duren voor het vaccineffect zichtbaar is, daarvoor zal eerst de vaccinatie van thuiswonende 65-plussers op stoom moeten komen.

Bij de leeftijdsgroepen die nog niet zijn gevaccineerd, is de hoop gevestigd op de maatregelen. De laatste twee weken was de tendens zo beschouwd ongunstig, want het aantal besmettingen liep flink op. De afgelopen week kwam het aantal besmettingen 7 procent hoger uit dan een week eerder, al lijkt de laatste dagen de groei te stagneren.

Deze extra besmettingen hielden deels verband met de stijging van het aantal afgenomen testen. Meer mensen zijn getest, onder andere door grootschaliger testen en door de verruiming van het testbeleid. Zo zijn bij basisscholieren veel meer testen afgenomen, doordat zij nu ook bij lichte klachten worden getest. Het percentage positieve testen is dan ook de laatste weken verder gedaald. Twee weken geleden was 11,5 procent van de testen positief, dat percentage is deze week 8,9 procent. Nog altijd te hoog – de Wereldgezondheidsorganisatie noemt onder de 5 procent pas gunstig – maar wel op het laagste niveau sinds eind september.

Uiteindelijk zal een combinatie van maatregelen, lenteweer en een steeds hoger vaccinatietempo een uitweg moeten bieden uit de derde golf.

... maar de donkere wolken zijn nog niet verdreven

Naast de gunstige ontwikkelingen zijn er ook sombere cijfers. De risico’s van het virus zijn niet verdwenen. Maandag nog bleken 18 van de 20 inwoners van een zorgboerderij in Friesland besmet, een van hen is inmiddels overleden.

Virologen en epidemiologen wijzen erop dat bij het extra of te vroeg versoepelen van de maatregelen welhaast automatisch de besmettingen weer snel zullen oplopen. In het wekelijkse bericht hamert het RIVM dan ook op de gevaren. ‘Inmiddels zijn meerdere versoepelingen doorgevoerd, daarvan moeten we eerst de effecten bekijken’, zegt Van den Hof. ‘Ik hoop ook op een effect van het mooiere weer, maar er zijn veel onzekerheden. En wat we wél zeker weten, oogt niet gunstig’

Vooral de oplopende besmettingen onder jongvolwassen stemmen haar zorgelijk: ‘Aan het begin van de tweede golf liepen de besmettingen ook het eerst op bij twintigers, daarna verspreidde het virus zich naar hun ouders en grootouders’.

Het meest bedreigend en ongewis is de opmars van mutaties. Niet alleen de Britse, ook de Zuid-Afrikaanse variant van het virus rukt inmiddels op. Hoewel het virus nog maar mondjesmaat opduikt op de wattenstaafjes in de Nederlandse teststraten, lijkt het virus zich nog sneller te verspreiden dan de al extra besmettelijke, uit Engeland overgewaaide variant van het coronavirus.

Dat kan komen doordat het Zuid-Afrikaanse virus vaker mensen besmet die al immuniteit tegen het virus hebben opgebouwd, door vaccinatie of eerdere besmetting. Met veel slagen om de arm – er zijn immers maar weinig metingen – taxeert het RIVM dat op dit moment 100 met de Zuid-Afrikaanse variant geïnfecteerden mensen 112 tot 161 anderen zullen besmetten. De aantallen nemen dus toe, zelfs met een lockdown en avondklok.

Vaccinologen hebben sterk het vermoeden dat vaccins minder goed werken tegen enkele nieuwe varianten. Deze ‘ontsnappingsmutanten’ van het virus, zo genoemd omdat vaccins en opgebouwde immuniteit na ziekte er minder vat op lijken te hebben, duiken vaker op in steekproeven van het RIVM. De eerste week van februari was al 5,3 procent van de besmettingen van het gevaarlijke type, een verdubbeling ten opzichte van de week ervoor. Vaccinproeven leveren in Zuid-Afrika, waar het virus de overhand heeft, steevast iets minder gunstige cijfers op dan in andere landen.

Lichtpuntje is wel dat een van deze mutanten, type P1 uit Brazilië, sinds half januari niet meer is aangetroffen in Nederland. ‘Kennelijk is het gelukt het cluster dat we toen zagen de kop in te drukken’, zegt RIVM-viroloog Chantal Reusken.

De extra besmettelijke varianten lijken zich onder kinderen ook iets meer te verspreiden, maar nog steeds een stuk minder snel dan bij volwassenen. In combinatie met het openen van de basisscholen heeft het wel tot gevolg dat er onder de jeugd ook meer besmettingen plaatsvinden.

Het aantal besmettingen onder kleine kinderen neemt snel toe. Ook met lichte klachten mogen kinderen nu worden getest, wat zeker voor een deel de toename verklaart, maar uitbraken zoals die eerder deze week op een school in Amsterdam zullen niet volledig te voorkomen zijn. Kinderen worden zelf bijna nooit ernstig ziek van corona, maar kunnen ouders en grootouders besmetten, die mogelijk wel in het ziekenhuis terechtkomen.

De ziekenhuisbezetting neemt niet snel toe, maar daalt ook niet. Het kabinet streeft naar maximaal 80 nieuwe opnamen, maar de huidige aantallen liggen met zo’n 200 opnamen per dag nog steeds veel te hoog.

Tot slot is ook het gedrag van de burgers van cruciaal belang. Ook hierover had het RIVM geen vrolijke boodschap, want op 7 van de 11 onderzochte thema’s over naleving en draagvlak van de regels zijn de afgelopen periode de cijfers verslechterd. En als door vermoeidheid en irritatie de coronaregels minder nauw gevolgd worden, dreigen de besmettingen weer op te lopen.

Meer over