AchtergrondVaccinatiestrategie

Zorgmedewerkers kunnen als eersten een coronavaccin krijgen, maar wat als ze het niet willen?

Het is de bedoeling om een beschermende ring om de ouderen heen te bouwen.  Beeld AFP
Het is de bedoeling om een beschermende ring om de ouderen heen te bouwen.Beeld AFP

Niet de ouderen in de verpleeghuizen, maar de zorgmedewerkers in de ouderen- en gehandicaptenzorg zijn het eerst aan de beurt voor een coronavaccin, zo blijkt uit de nieuwe vaccinatiestrategie van kabinet, RIVM en zorgpartijen. Maar zitten die medewerkers daar wel op te wachten?

En zo werden zij ineens de groep die het eerste succesverhaal moet leveren bij de bestrijding van het coronavirus in Nederland. De 269 duizend zorgmedewerkers in de verpleeghuizen en de 178 duizend in de gehandicaptenzorg. Het vaccin van Pfizer – te bewaren bij -70 graden – blijkt te onhandig voor kleinschalige vaccinatiegroepen als verpleeghuizen en zorgwoningen. Om ouderen zo snel mogelijk te beschermen, is het daarom handiger de verpleegkundigen en verzorgenden naar dertig priklocaties te lokken, om zo een beschermende ring om de ouderen heen te bouwen. Totdat het Moderna-vaccin – waarschijnlijk slechts enkele weken later – ook de ouderen zelf kan beschermen.

Probleem is wel dat juist die zorgmedewerkers niet te boek staan als vaccinatiekampioenen. Het opkomstpercentage bij de griepprik komt in deze sectoren vaak niet boven de 20 procent, en ook voor het coronavaccin staan ze niet in de rij. Dinsdag kwam zorgvakbond Nu’91 met een nieuwe peiling naar buiten, waarin eenderde van de zorgmedewerkers zegt zich zeker niet te zullen laten vaccineren met het coronavaccin. Ongeveer eenderde wil zeker wel, en eenderde twijfelt nog. Die resultaten zijn in lijn met eerdere enquêtes en staan in schril contrast met de vaccinatiewensen van de artsen, van wie slechts 2 procent aangeeft geen inenting te willen, bleek dinsdag ook uit een peiling van artsenorganisatie KNMG.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Medewerkers motiveren

Volgens Inge Borghuis, bestuurder bij ouderenzorginstelling Amstelring is ‘dit ons grootste vraagstuk’. ‘De logistiek en hoe we het toedienen van het vaccin organiseren in onze instellingen, daar komen we wel uit. De communicatie is het moeilijkst: hoe motiveren we onze medewerkers om het vaccin te nemen?’

De enquête-uitslagen zijn niet verrassend, vindt Hedwig te Molder, hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam, en expert op het gebied van vaccinatiecommunicatie. ‘Bij dit soort getallen denk ik altijd: zorgverleners zijn net mensen.’ Naast een grote groep vaccin-enthousiastelingen, is er ook een grote groep die twijfelt. ‘Die hebben reële vragen over hoe het kan dat de productie nu in een jaar is geregeld, terwijl farmaceuten daar normaal gesproken ontzettend lang over doen.’

Zulke twijfels komen volgens Te Molder niet zozeer voort uit het simpelweg afwegen van de voor- en nadelen van een vaccin, maar eerder uit de afweging hoeveel vertrouwen iemand heeft in de overheid of de farmaceutische industrie. ‘Op zich is het goed de farmabedrijven kritisch in de gaten te houden. Als je twijfelt over hun goede bedoelingen, komt daar ambivalentie uit voort. Zo onbegrijpelijk is dat niet.’

Dat mensen dan ook ‘nee’ zeggen tegen een vaccin is volgens Te Molder een gevolg van de ‘lange traditie’ van een individualistische overheidsopstelling die hier op neer kwam: hier zijn de feiten en kies zelf maar. ‘Ik zou meer zijn voor een slogan als: vaccineren doe je voor elkaar. Daar zouden overheid en politici expliciet voor moeten staan. Niet om te pushen, maar wel om te laten zien waar je staat in de discussie. Paradoxaal genoeg beperken politici  zich graag tot wetenschappelijke feiten. Ze lijken nu last te hebben van waardenschaamte.’

Voorrangspositie

Wat ook meespeelt, is juist de voorrangspositie van zorgmedewerkers. Borghuis: ‘Wij staan als sector vooraan. Het is nu al december, maar er is nog weinig duidelijkheid over het vaccin. Als er al een grote groep gevaccineerd zou zijn, en er was bij wijze spreken mond-op-mond-reclame zou dat wel helpen.’

Het is ook niet redelijk, vindt Te Molder, om juist van het zorgmedewerkers (‘die al zoveel voor anderen doen’) te verwachten dat zij zonder morren de prik moeten accepteren. ‘Je moet niet onmiddellijk tegen zorgverleners zeggen: jullie kunnen vanuit jullie verantwoordelijke positie helemaal niet weigeren. Dat vind ik too strong, too soon.’

Er staan kernwaarden op het spel, zegt Te Molder, het gaat om gezondheid, om de mogelijkheid familie weer te zien. Dus vanuit die kernwaarden zullen zorgorganisaties in gesprek moeten met hun personeel. ‘Dat kost tijd, ja. Misschien dat de dwingende oplossing sneller lijkt, maar die roept in de praktijk vooral averechtse gevoelens op. Daar gaat het juist langzamer van.’

Moreel beraad

Het Rijnstate Ziekenhuis in Arnhem organiseert daarom volgende week een ‘moreel beraad’ met zeven verpleegkundigen en vijf artsen, dat alle personeelsleden online kunnen volgen. ‘We kunnen heel streng zeggen dat iedereen zich moet laten vaccineren, maar we kunnen het ook over de bezwaren hebben’, zegt Hans Schoo, lid van de Raad van Bestuur van het ziekenhuis.

Het doel van het beraad is wel degelijk de vaccinatiegraad te verhogen, ‘ook omdat een vaccin de uitweg uit deze pandemie is, en we het niet kunnen blijven volhouden om zoveel zorg uit te stellen als wij nu noodgedwongen doen’, zegt Schoo. ‘Tegelijkertijd is het belangrijk dat al onze medewerkers in vrijheid hun eigen keuze kunnen maken. Dat is mijn dilemma, want die twee aspecten zijn niet één op één met elkaar in overeenstemming.’

De morele discussie zal dan moeten leiden tot een antwoord op de vraag ‘in hoeverre de Raad van Bestuur kan aanzetten tot een covid-vaccinatie om goede en veilige zorg weer mogelijk te maken’.

Ook Borghuis zal een moreel beroep doen op haar personeel. ‘Want ja, het is nogal een vraagstuk. Stel nou dat in een team de ene helft wel een vaccinatie heeft, en de andere helft niet. En er raakt toch een bewoner besmet. Dan moet de helft van het team in quarantaine. Dat zal ongetwijfeld tot spanningen leiden.’

Landelijke mediacampagne

Maar voordat ze spreekuren zou kunnen instellen waar personeelsleden met hun vragen en twijfels terecht kunnen, ‘zitten wij heel erg te wachten op een landelijke mediacampagne van de overheid. Wij smachten naar informatie’.

Die campagne, zegt Te Molder, had de overheid al maanden geleden kunnen en moeten beginnen. ‘Je hoeft niet de details van de vaccins te weten om uitleg te kunnen geven. Als mensen willen weten waarom een vaccin nu zo snel ontwikkeld kon worden, of de kwaliteitscontroles wel in orde zijn, of de bijwerkingen wel in de gaten worden gehouden, zeg dan als overheid: dat zijn goede vragen, ik ga ze voor u beantwoorden. Mensen baseren daar – bewust of onbewust – hun oordeel op.’

Te Molder weet uit ervaring dat de voorgenomen vaccinatiegraad door goede informatie – of bijvoorbeeld door beelden van een succesvolle vaccinatiecampagne in Engeland – snel kan veranderen. ‘De opvattingen van mensen over dit soort zaken zijn volatiel.’

Lees ook 

De vier horden die Nederland moet nemen, voor we kunnen vaccineren

Europa maakt zich op voor de grootste vaccinatiecampagne uit de geschiedenis

Zorgorganisaties noemen vaccinatieplannen De Jonge ‘erg enthousiast’ en ‘prematuur’

'Zeer effectief’ Oxford-vaccin vertoont toch wat barstjes

Is Nederland klaar voor het vaccin? Ja, zegt het RIVM

Welke vaccins zijn er nog meer op komst? We maakten een overzicht, van ‘het ijskonijn’ tot ‘de verleider’.

Hoe weet je of zo’n geheel nieuw vaccin, volgens nog niet eerder beproefd recept, op de lange termijn wel veilig is?

Ik had al corona, moet ik dan nog ingeënt worden? En nog vijf knellende vaccinvragen.

Eerste persoon ingeënt met Pfizer-vaccin in Verenigd Koninkrijk

Vijftig Britse ziekenhuizen zijn vanochtend begonnen met het toedienen van het coronavaccin van Pfizer. De eerste was de 90-jarige Margaret Keenan, die in het ziekenhuis van Coventry ligt, gevolgd door de 81-jarige William Shakespeare, een man die net als de bekende toneelschrijver uit Stratford-upon-Avon bleek te komen. In totaal zullen vijfduizend 80-plussers vandaag worden ingeënt. Als er doses overblijven, gaan deze naar het zorgpersoneel. Tegen het einde van het jaar moeten enkele miljoenen ouderen de eerste van de twee doses hebben gekregen.

Keenan is de eerste persoon ter wereld die een goedgekeurd vaccin krijgt. ‘Dit is het beste vroege verjaardagscadeau dat ik me kan wensen’, reageerde de 90-jarige vrouw tegenover de televisiecamera’s. Ze wil de Kerst met haar familie doorbrengen.

Minister van Volksgezondheid Matt Hancock reageerde emotioneel toen hij, te gast bij de ontbijttelevisie, de inenting zag. Premier Boris Johnson was in het Londense Guy’s and St Thomas’ aanwezig om een inenting gade te slaan, hetzelfde ziekenhuis waar hij begin april voor zijn leven vocht na te zijn besmet met covid-19.

Aanvankelijk worden alleen ouderen ingeënt die in het ziekenhuis liggen of er moeten zijn voor een afspraak. Iedere ingeënte krijgt een immuniteitskaart. Er is een discussie uitgebroken over de vraag of vliegtuigmaatschappijen, theaters en andere instellingen mogen vragen naar dit bewijsstuk. Dat werd afgelopen week gesuggereerd door de bewindsman die verantwoordelijk is voor het vaccinatieprogramma.

Patrick van IJzendoorn

Meer over