Zonder omhaal een magistrale cineast

Filmmaker en fotograaf Johan van der Keuken is zondag op 62-jarige leeftijd in Amsterdam overleden. Van der Keuken was al geruime tijd ziek....

'Door die film ging je tegen beter weten in toch denken dat hij 90 zou worden', zegt directeur Ally Derks van het documentairefestival IDFA. Van der Keuken kreeg twee maanden geleden tijdens het festival de Bert Haanstra Oeuvre Prijs.

Van der Keuken debuteert als tiener. Hij is 17 als zijn eerste fotoboek Wij zijn 17 uitkomt. Een jaar later krijgt hij een beurs voor het Parijse Institut des Hautes Etudes Cinématographiques. Daar al ontpopt 'de waarneming van de realiteit' zich als een rode draad in zijn werk, dat in de loop der jaren veelvuldig werd geprezen in alle hoeken van de wereld. Van België (Grand Prix in Brussel voor Het oog boven de put) tot en met San Francisco (Persistence of Vision Award voor zijn gehele werk). Van München (Eerste Prijs voor Amsterdam Global Village) en Frankrijk (Literaire Prijs van de filmkritiek voor Laatste Woorden - Mijn zusje Joke) tot en met Brazilië, waar hij in april 2000 werd onderscheiden voor De grote vakantie.

'Hij leidde twee levens', zegt fotograaf Leo Erken. 'Hij was altijd fotograaf én altijd filmmaker.' Erken werd onlangs door Van der Keuken gebeld. Of hij zin had in een gesprek over fotografie. Erken: 'De grote Van der Keuken, die bij mij foto's kwam kijken.' Erken werd getroffen door Van der Keukens precisie. 'Hij zocht een foto van mij uit. Het eerste wat hij deed was hem opnieuw uitkaderen. Typisch Van der Keuken: alles draaide bij hem om leren kijken.'

De filmmaker kreeg in eigen land vaak het verwijt 'ijdel' te zijn. 'Van der Keuken vertelde zijn films vanuit een persoonlijk perspectief', zegt Gert-Jan Zuilhof, programmeur van het International Film Festival Rotterdam. 'Dat is toch de enige zinnige optie, als je niet kiest voor een ideologie.' Het persoonlijke karakter van Van der Keukens werk botste met de smaak van Nederlandse critici, denkt Zuilhof. 'Iedereen schreef wel hoe groots en goed hij was, maar er volgde vaak ook een voorbehoud. Terwijl hij in het buitenland zonder omhaal als een van de grote cineasten wordt beschouwd.'

Pieter van Huystee produceerde de laatste films van Van der Keuken. Hij leerde de filmer kennen als een 'veel wetende, veeleisende man, bereid de wereld rond te reizen om zijn werk bij het publiek toe te lichten'. 'Hij had van hard werken zijn levensstijl gemaakt'.

Die werkdrift is ook bekend bij het filmtijdschrift Skrien . Zijn stuk voor het februari-nummer bracht hij onlangs op de redactie. 'Op naar de sterren' heet het.

Meer over