Zonder liberale waarden kan democratie niet bestaan

DEMOCRATIE
De verkiezingen in Griekenland en de ontwikkelingen in Egypte wekken twijfels aan de gedachte dat de democratie de beste van alle regeringsvormen is.

'Democratie is een slechte regeringsvorm, maar beter dan alle andere die ooit geprobeerd zijn.' Iedereen weet wie dit heeft gezegd, en iedereen denkt dat het waar is. Maar is dat ook zo?

Na afgelopen weekend heb ik wel zo mijn twijfels. In Egypte reageerde de militaire junta op de waarschijnlijke overwinning van presidentskandidaat Morsi van de Moslimbroederschap door het presidentsambt van al zijn macht te ontdoen. Dit gebeurde een paar dagen nadat het Egyptische Hooggerechtshof het door islamisten gedomineerde parlement, dat een paar maanden eerder bij vrije verkiezingen was verkozen, naar huis stuurde.

Wat een willekeur. Wat een belediging voor het Egyptische volk. Nu maar hopen dat het werkt.

En dan Griekenland, waar afgelopen weekend ook verkiezingen zijn geweest. De Grieken lijken een 'verantwoorde' keuze te hebben gemaakt met Antonis Samaras, de leider van de centrumrechtse Nieuwe Democratie, die is opgeleid aan Amherst en Harvard. 'Verantwoord' betekent hier dat Griekenland in de eurozone blijft en opnieuw gaat onderhandelen over financiële steun die het nooit kan terugbetalen en voorwaarden waaraan het waarschijnlijk nooit zal voldoen.

Nog deprimerender aan deze verkiezingen is dat Samaras nog geen 30 procent van de stemmen kreeg. De rest was voor het radicaal-linkse Syriza (27 procent), het socialistische Pasok (12,3 procent), de anti-Duitse Onafhankelijke Grieken (7,5 procent), het neonazistische Gouden Dageraad (7 procent), het centrumlinkse Democratisch Links (6,2 procent) en tenslotte de goeie ouwe Communistische Partij (4,5 procent).

De Grieken gaven dus maar liefst 46 procent van hun stemmen aan partijen die of gek of slecht zijn, of allebei. Maar ze bleven net aan de kant van het 'gezond verstand' met partijen die alleen maar dwaas zijn.

Moet het ons verbazen dat de democratie het zo moeilijk heeft in het land van Pericles? Eigenlijk niet - en niet alleen omdat Griekenland ook het land van Alcibiades is. Ondanks het roemruchte verleden is de moderne Griekse democratie, zoals zoveel moderne Europese democratieën, van de postliberale variant. Het postliberalisme wil de klassieke liberale waarden als individuele vrijheid, beperkte overheidsbemoeienis, recht op bezit en democratische soevereiniteit inruilen voor een nieuw liberalisme dat staat voor sociale rechten, publieke goederen, een bemoeizuchtige overheid en transnationale wetgeving.

In de praktijk is het postliberalisme een reusachtig systeem voor de herverdeling van rijkdom. Griekenland is eraan failliet gegaan en de rest van Europa zal spoedig volgen. Wat gebeurt er met bankroete democratieën? Denk eens aan de Weimar-republiek, het Argentinië van Peron en, korter geleden, het Rusland van Jeltsin.

En dan Egypte. In plaats van een postliberale democratie heb je daar het energieke begin van een preliberale democratie.

Wat is een preliberale democratie? Dat is een democratie die is ontdaan van waarden die wij westerlingen daaraan verbinden: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst, maatschappelijke tolerantie, gelijkheid tussen de seksen, enzovoort. Niet alleen in Egypte, maar ook in Tunesië, Turkije en Gaza, heeft de meerderheid van de bevolking gekozen voor partijen die geloof boven vrijheid stellen en het woord van God boven dat van de wet.

Mensen die dit soort democratie verdedigen, beweren dat het beter is dan de alternatieven. En dat geldt niet alleen voor het grove autoritaire bewind waarvoor Mubarak stond, maar ook voor het progressief-autocratische model dat in Turkije opgeld deed. Ze geloven ook dat democratie in staat is ideologisch extreme politieke leiders in te dammen door ze aan de leiband van de wensen van het volk te laten lopen, ongeveer zoals een bedreven cowboy een onwillig paard kan lassoën en halsteren.

Maar deze laatste vergelijking gaat mank: in preliberale maatschappijen is het juist het volk dat het paard is, en de leiders die de lasso hanteren, en niet andersom. Een Egypte geregeerd door de Moslimbroederschap zou de democratische beginselen alleen omarmen voor zover die niet strijdig zijn met de ultieme doelen van de Broederschap: 'Het herstellen van de islam in zijn allesomvattende gedachte; het onderwerpen van het volk aan Allah; het instellen van de religie van Allah; de islamisering van het dagelijks leven', aldus Khairat Al Shater, de eigenlijke leider van de Broederschap.

Dat is het soort democratie dat we binnenkort in Egypte kunnen verwachten, tenzij het leger ook politiek de touwtjes in handen krijgt. Ik zou er maar niet op rekenen. Als een postliberale democratie onhoudbaar is ('Het geld van andere mensen raakt altijd op', sneerde Margaret Thatcher ooit), dan is de preliberale democratie onweerstaanbaar. De bezwaren van een junta van oude mannen die geen keuze kan maken, kunnen nooit lang stand houden tegen de miljoenen Egyptenaren die het recht eisen om in alle vrijheid voor onvrijheid te kiezen.

Het goede nieuws is dat de Egyptenaren over een jaar of dertig een beter idee hebben van wat vrijheid is, net zo lang als het duurde voor de bevolking van Iran de ideeën van Khomeini kon afschudden. Dan hebben de Grieken vast ook meer waardering voor het begrip verantwoordelijkheid, zowel persoonlijk als politiek. En voor wat er nog rest van de liberale democratische wereld, misschien herinneren de verkiezingen van afgelopen weekend ons aan een andere beroemde politieke uitspraak: 'Een republiek - als je die in stand kunt houden.'

BRET STEPHENS is columnist van The Wall Street Journal.

© Wall Street Journal

Vertaling: Herman te Loo

undefined

Meer over