Zonder herstel economie heeft Kabila geen kans tegen rebellen

Nog geen jaar geleden greep Laurent Kabila in Congo de macht. Inmiddels zijn er alweer zeven rebellenbewegingen actief. De president heeft op de onrust gereageerd door de oppositie hard aan te pakken....

Van onze buitenlandredacteur

Fred de Vries

AMSTERDAM

Het urgentste probleem voor president Kabila is dat zijn leger geen eenheid is. Sterker nog: legeronderdelen bevechten elkaar. De situatie is met name alarmerend in de oostelijke provincies Noord- en Zuid-Kivu, waar in september 1996 de opstand tegen president Mobutu begon.

De afgelopen weken kwam het bij de grensplaats Bukavu tot een treffen tussen Tutsi-soldaten en hun collega's. De Tutsi's weigerden overplaatsing.

De dominantie van de Tutsi's in Kivu is een van de belangrijkste oorzaken van de onrust in dit gebied. Zowel op militair als economisch terrein maken zij hier sinds de verdrijving van Mobutu de dienst uit. Ze beroepen zich op een 'oorlogsdividend', want het waren vooral de Tutsi-soldaten die Kabila in mei vorig jaar aan de macht hielpen. Zo'n oorlogsdividend wordt niet alleen opgeëist door de Congolese Tutsi's, maar ook door hun Rwandese broeders die Kabila van doorslaggevende militaire steun voorzagen.

Talloze Rwandezen hebben zich inmiddels in Bukavu gevestigd. Ook het Rwandese leger is duidelijk aanwezig in de stad. Andere eenheden doen regelmatig invallen in Congo, op zoek naar Hutu-rebellen die Rwanda onveilig maken. 'Soldats sans Frontières' heten ze in de volksmond.

De bewoners van Kivu gooien alle Tutsi's op één hoop en zien 'de Rwandezen' als een bezettingsmacht. Zulke sentimenten worden aangewakkerd door ronddolende groepen Hutu-extremisten en radio Voix de Patriote, die uit de omgeving van Bukavu boodschappen van haat uitzendt.

Voix de Patriote heeft de bevolking van Bukavu opgeroepen 'op te staan om de Tutsi's te bestrijden' en 'de Hutu's te helpen Burundi en Rwanda te veroveren'. Deze boodschap wordt uitgevoerd door een zestal lokale rebellengroepen. Het gaat hierbij om ex-soldaten van het Congolese leger, ex-soldaten van het Rwandese leger, Burundese Hutu-rebellen en etnische milities als de Mai-Mai.

Tussen hen bestaat een los samenwerkingsverband, dat zich beperkt tot gebruik van aanvoerroutes voor wapens en ad hoc-verbonden. Ze strijden allen met verschillende doelen, variërend van de omverwerping van de Rwandese regering tot lokale autonomie. Waarnemers menen dat verstrengeling inniger zal worden naarmate de buurlanden nauwer gaan samenwerken in de strijd tegen de guerrillabewegingen.

Voorlopig is het vooral de lokale bevolking die de prijs betaalt voor de opstanden. Zo meldde de Congolese mensenrechtenbeweging Azadho dat het Congolese leger vorige maand in het plaatsje Butembo zeker driehonderd mensen vermoordde, nadat een Mai-Mai-militie het plaatsje enkele uren had bezet.

De onrust beperkt zich niet tot het oosten van het land. Vanuit vrijwel alle buurlanden opereren bendes rovers en moordenaars, waarop het leger geen enkele greep heeft. In de provincie Katanga wordt de afscheidingsdrang steeds sterker en is een belangrijke rebellenbeweging actief. In de provincie Kasai heeft Kabila iedere goodwill verspeeld door oppositieleider Etienne Tshisekedi naar zijn geboortedorp Kabeya-Kamwanga te verbannen. De uit Kasai afkomstige Tshisekedi had zich niet gehouden aan Kabila's verbod op politieke activiteiten.

In diplomatieke kringen wordt de verbanning gezien als een bizarre noodgreep. Tshisekedi's ster stelde weinig meer voor. De man bracht volgens insiders zijn tijd vooral in bed door en zijn populariteit was tanende.

De verbanning van Tshisekedi is typerend voor Kabila's paranoïde gedrag. Hoewel zijn Ugandese mentor Yoweri Museveni hem aanraadde met de oppositie samen te werken, heeft Kabila vooral mensen laten arresteren, onder wie oppositieleiders, activisten en zelfs zijn chefstaf. Hij lijkt te vrezen voor zijn leven; tanks en granaatwerpers maken deel uit van het gevolg van de president die zo informeel begon.

Dat de onrust invloed heeft op het economisch herstelprogramma van Congo staat buiten kijf. Herstel is afhankelijk van donoren. Die kwamen eind vorig jaar onder de noemer 'Amis du Congo' in Parijs bijeen. Vorige week stemden ze in met een Trust Fund voor huisvestings- en gezondheidsprojecten. De hulp is echter gekoppeld aan mensenrechten en democratische hervormingen.

Zonder economische verbetering heeft Kabila nauwelijks kans. Tekenend voor zijn wanhoop is het nieuws dat hij eind vorig jaar weer zijn toevlucht zocht tot zijn grote vijand Frankrijk, dat Mobutu tot het allerlaatst moment is blijven steunen. Hij heeft een lening gevraagd van vijf miljard franc.

Meer over