'Zonder geheugen geen toekomst'

Het is prachtig weer voor Nooit Meer Auschwitz. Met een vrijwel blauwe winterlucht en een zacht zonnetje doet het gebarsten spiegelmonument van Jan Wolkers precies wat het beoogt te doen.


Als de Joods-Amerikaanse architect Daniel Libeskind donderdag in de hoek van het Amsterdamse Wertheimpark in de spiegelvloer kijkt, ziet hij de gemoedelijke januarihemel voor zijn voeten in scherven uiteenvallen. 'Je kijkt naar de hemel', schreef Wolkers bij de onthulling in 1977, 'en je begrijpt niet dat dat blauwe uitspansel boven die ontzetting heeft gestaan, even onaangedaan en vredig als boven een wei met bloemen.'


Hoe een prachtige dag je in de luren kan leggen, dat is wat veel New Yorkers zich ook herinneren van 11 september 2001. De ochtendzon scheen over Manhattan toen de Twin Towers aan terreur ten onder gingen.


Het inspireerde Libeskind om in het masterplan voor Ground Zero een 'Wig van Licht' te componeren tussen de nieuw te bouwen skyscrapers. Zonnestralen kunnen ongehinderd over het oude WTC-terrein vallen, precies tussen de ochtenduren waarop het eerste vliegtuig insloeg en de tweede toren ineenzeeg.


De 64-jarige Daniel Libeskind is de architect van het herdenken. Zijn internationale faam verwierf Libeskind met het Joods Museum in Berlijn, een loodzware onderneming die de vitale en uiteindelijk catastrofale geschiedenis van het Duitse Jodendom verbeeld. Hij is klein van stuk, en straalt een vriendelijke onverzettelijkheid uit. Zijn accent verraadt zijn Poolse afkomst.


'Als je herinneringen vormgeeft in een monument of een gebouw, dan gaan ze deel uitmaken van de openbare ruimte. Het is niet meer een bestandje dat je ergens wegschrijft op de harde schijf van je computer. Zeker met de opkomst van zoveel virtuele werkelijkheden is het belangrijk iets te hebben dat echt is - een plek waarmee je herinneringen fysiek vastlegt. Zonder geheugen hebben we geen toekomst. Dan is het alsof we allemaal Alzheimer hebben en we niet weten waar we vandaan komen en waar we heen gaan.'


Voor zijn werk kreeg Libeskind donderdag een onderscheiding van het Nederlandse Auschwitz-comité. Ter gelegenheid daarvan hield hij gisteren ook de Nooit Meer Auschwitz-lezing in Amsterdam. De jaarlijkse herdenking van de Holocaust bij het monument van Wolkers staat voor zondag op het programma.


De ouders van Libeskind ontvluchtten Polen meteen nadat het Duitse leger in 1939 was binnengevallen. Ze vreesden dat de nazi's snel de Joden op de korrel zouden nemen en ze trokken oostwaards, naar de Sovjet-Unie. Het bleek geen veilige haven. De Russen stuurden hen naar de beruchte werkkampen.


Toen ze in 1942 vrijkwamen konden ze niet terug naar Polen en wachtten het einde van de oorlog af in Kyrgistan. Ze overleefden daar een hongersnood voordat ze in 1946 terugkeerden naar Polen. Thuisgekomen bleken hun beider families bijna volledig te zijn uitgemoord. Toen werd Daniel geboren.


'Ik groeide op in de nasleep van de dood. Ze hoefden me niets te vertellen, de stad vertelde me wat er was gebeurd. Er waren nog maar een paar Joden over, veel huizen waren leeg.' Via Israël verhuisde het gezin eind jaren vijftig naar Amerika.


Het leven van Libeskind is nomadisch verlopen en ook aan zijn gebouwen is niets rechttoe rechtaan. Muren staan bol, daken lopen scheef, ramen staan schijnbaar kriskras in de muren. 'Er zijn gebouwen met een aardige gevel en die vertellen je: ik ben een mooi gebouw. Andere gebouwen, zoals veel hier in Nederland, hebben vier rechte hoeken en die vertellen: alles in de wereld is op orde. Mijn gebouwen zeggen dat niet. De wereld is niet op orde en je moet het uitzicht vanuit je raam niet voor lief nemen. Een gebouw moet je uitdagen, moet je in zekere zin verontrusten.'


De rommelige chaos van de ontwerpen van Libeskind zijn vaak gebaseerd op een strenge symboliek. Het Joods Museum is van bovenaf gezien een uiteengetrokken Davidsster - de hoogste toren in het Ground Zero-masterplan is 1.776 voet hoog.


'Ik geloof in symboliek. Ik wilde niet de allerhoogste toren maken - dat betekent niets. Ik wilde een toren met een speciaal idee, met een speciaal getal. Mensen kunnen zich in de toekomst afvragen: wat is 1.776 eigenlijk, en wat heeft het te maken met Ground Zero? Misschien lezen ze ergens dat 1776 het jaartal was van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, een document dat te maken had met de rechten van de mens. Misschien lezen ze dat New York de eerste hoofdstad was van de VS en dat George Washington ging bidden in dat kleine kerkje Saint Paul's, dat precies in de Wig van Licht staat. Zo vormt zich vanzelf een groter verhaal uit de architectuur.'


Kritiek op zijn symbolische werkwijze - die door sommigen als kitsch wordt ervaren - legt Libeskind naast zich. 'Johann Sebastian Bach componeerde fuga's op basis van de letters van zijn naam b-a-c-h.'


Bovendien speelt symboliek een grote rol in de Joodse traditie. 'Als je in de Thora leest wat er over de Tempel en de Ark des Verbonds geschreven staat, dan is hun vorm nauwelijks omschreven. We kunnen er ons nauwelijks een voorstelling van maken. Het wil zeggen dat het niet om de buitenkant gaat, maar de betekenis ervan. Neem het Gouden Kalf, ziet er prachtig uit, maar dat wil niet zeggen dat het ook betekenis heeft.'


Meer over