Zonde in de groene kerk

De milieubeweging vertoont trekken van een geloof. Met iconen en priesters. Het berouw van de vliegende Greenpeacedirecteur verschilt niet van het gesnotter van een tv-dominee die overspel bekent.

JEROEN TROMMELEN

De foute daad, daar begint het mee. Een directeur die per vliegtuig pendelt naar zijn werk. Woont in Luxemburg, werkt een deel van zijn tijd in Amsterdam; vloog aanvankelijk vier keer, maar nu nog twee keer per maand op kosten van de zaak op en neer.

Bij de meeste internationale bedrijven zou het geen nieuws zijn geweest. Maar bij Greenpeace International en zijn onderdirecteur Pascal Husting lag dat afgelopen week natuurlijk anders. Het staat in hun schrift: medewerkers mogen volgens de interne Greenpeaceregels op trajecten van minder dan 500 kilometer 'alleen in uitzonderlijke situaties' vliegen. Daartegen is gezondigd.

Het nieuwtje over de vliegende directeur wordt door medeactivisten op het hoofdbureau van Greenpeace gelekt naar The Guardian, waarna de publieke boosheid losbarst. Een vliegende milieudirecteur is als een 'rokende longarts'. Het is hypocriet gedrag (Joop) van een milieuterrorist (Geenstijl) en graaiende zakkenvuller (diversen). Twee dagen lang wordt het internationale hoofdkantoor in Amsterdam plat gebeld. Bijna zevenhonderd donateurs zeggen op; de meesten komen volgens Greenpeace uit Nederland.

Volgende stap: berouw en excuses. Greenpeace gaat door het stof en Pascal Husting betuigt welgemeende spijt. Hij belooft 'per direct' nooit meer te vliegen tussen zijn woon- en werkplaats. Ook de auto, die voor één persoon op dit traject evenveel broeikasgas produceert als het vliegtuig, zal hij laten staan. Hij zal de trein te nemen - ook al duurt die reis zes uur heen en zes uur terug.

'Ik heb van onze supporters een duidelijk signaal gekregen', zegt Husting in het AD. 'Wat ik zeg als iemand van Greenpeace, moet ook blijken uit mijn daden. Het was een ernstige misrekening van me om zo lang door te gaan met de vluchten en ik laat nu echt zien dat ik dat ook begrijp. Ik denk dat mensen zien dat ik altijd trouw ben gebleven aan de waarden en principes van Greenpeace.'

undefined

Klimaatsceptici

Wie durft nog te beweren dat de milieubeweging geen trekken vertoont van een religie? Het vliegberouw van de milieuman lijkt als twee druppels water op het gesnotter van de televisiedominee die zijn overspel toegeeft. En het boze publiek gedraagt zich nauwelijks anders dan kerkgangers die hun morele waarden op zondagochtend uitbesteden aan priester of voorganger. Zij zijn het die zich altijd voorbeeldig moeten gedragen, ongeacht de vraag of het gedrag rationeel is. Priesters mogen geen seks hebben. Wij gelukkig wel.

De milieubeweging als groene kerk: het beeld is vooral populair bij tegenstanders van milieumaatregelen zoals bij klimaatsceptici die de wetenschap over klimaatverandering graag afdoen als 'ook maar een geloof'.

Maar zo vreemd is de vergelijking helemaal niet, vindt de Wageningse hoogleraar milieugedrag Gert Spaargaren. Hij is van oorsprong socioloog. Vanuit die invalshoek zijn religie en de duurzaamheidsbeweging volgens hem prima met elkaar te vergelijken.

Sociologen kijken naar de vraag wat sociale samenhang brengt, zegt hij. Hoe kun je iets voelen voor de andere leden van de groep of de samenleving? Zulke gevoelens worden opgebouwd via rituele interactie zoals met z'n allen naar de kerk gaan of naar de uitzwaaiwedstrijd van Oranje. Of bij een politieke manifestatie. 'In het alledaagse leven zijn er allerhande natuurlijke rituelen om de groepsidentiteit te vergroten. Een begrafenis, een sportwedstrijd, het kan van alles zijn. Na een 'geslaagde begrafenis' voelt men zich meer dan ooit verbonden met familie en vrienden.'

undefined

Symbolen

In het versterken van de groepsidentiteit spelen symbolen een belangrijke rol. Vandaar het kruis in de christelijke kerk en de Amerikaanse vlag op de Westbank of in Syrië - om in brand te steken. Het punt is: ook de milieubeweging heeft iconen en vliegen is er daar één van. 'Net als het gebruik van plastic koffiebekertjes bijvoorbeeld. De beweging van het groene bewustzijn licht er bepaalde iconen uit en zegt daarmee: als je bij ons wilt horen, moet je dáár extra gevoeligheid voor tonen. Het zijn de dingen waarmee we ons als groep identificeren.'

Als persoon houdt hij er bewust rekening mee, zegt hij. Zoals wanneer hij een lezing moet geven ver weg in het land. Geheid dat er in de loop van de avond, na een betoog over persoonlijke milieudruk en reisgedrag, iemand zal opstaan met de vraag: 'Ja maar professor, hoe bent u hier dan gekomen?' Dus neemt hij het openbaar vervoer, ook als dat niet de meest praktische manier is om er te komen.

Wat hem frustreert, is dat het collectieve duurzame wereldbeeld nogal veel negatieve iconen heeft. Het gaat bij milieumensen vooral over dingen die je moet laten. 'Dat veroorzaakt de bekende cynische reacties over 'groene kerk' en 'azijnpissers' en ik zoek dan ook bewust naar positieve iconen. Op milieugebied zijn er daar op wereldschaal niet veel van. Het klimaatverdrag van Rio, het Brundtland-rapport over duurzaamheid, daarna houdt het snel op.'

undefined

Apocalyptisch

En we kunnen wel tegenwerpen dat je voor een duurzame wereld nu eenmaal veel dingen moet laten, maar dat draait hij liever om. Het gaat niet om gedrag, maar om doelen die je wilt bereiken. 'We willen ons milieubeslag op de aarde verminderen en daar zijn goede gronden voor. Maar dat kan vaak ook door technologische of sociale innovatie. Je kunt zeggen dat je een trui niet elke dag moet wassen omdat het zonde is van energie en water. Of je zegt: ik vind het belangrijk dat mijn kleding fris ruikt, hoe kunnen we dat bereiken zonder veel energie en water te gebruiken?'

De manier waarop het probleem wordt gedefinieerd, maakt alle verschil. Spaargaren heeft er de confrontatie over gezocht met de milieubeweging, omdat die volgens hem met een minder negatief en apocalyptisch verhaal moet komen. 'Maar bij hun achterban ligt het moeilijk. GroenLinks is de groen-en-groei-discussie ooit begonnen, maar is erop afgestraft. Niet voor elk probleem bestaat een technologische oplossing. Vliegen op biobrandstof, dat duurt nog wel even. En ik zie dat mijn kinderen op 25-jarige leeftijd al meer gevlogen hebben dan ik op mijn 45ste. Dat is dus een serieus probleem.'

Vlees eten is een ander voorbeeld. Voor veel van zijn milieustudenten is de keuze snel gemaakt: vlees is de drager van zowel milieuproblemen als morele en ethische bezwaren. 'Maar is niet vlees eten echt de enige oplossing? Je kunt ook flexitariër worden en ondertussen hard werken aan vleesvervangers, want die zijn technologisch haalbaar. Veel topkoks koken bewust met 70 procent groente en 30 procent vlees. Kijk, dán zit je aan de positieve kant en kun je iets bereiken.'

undefined

Groene meetlat

En dan de kerkgangers: het boze publiek aan de zijlijn en de opzeggende donateurs. Dat zijn vast niet allemaal vegetarische milieustudenten, maar ook burgers die hun dagelijks handelen niet voortdurend langs de groene meetlat leggen. Mensen met een auto en met vliegvakanties.

Marc Davidson, fysicus, filosoof en docent milieuethiek aan de Universiteit van Amsterdam, ziet allerlei Greenpeaceleden, van fundamentalisten tot mensen die weinig ophebben met het milieu 'maar toch wel een beetje'. Die kunnen allemaal eigen beweegredenen hebben om hun ongenoegen te uiten over bijvoorbeeld het vlieggedrag van de milieudirecteur.

'De fundamentalisten zullen zelf nooit zo'n vlucht maken en vinden het verschrikkelijk als hun boegbeeld dat wel doet. Voor diegenen die op de wip zitten en intussen murw zijn gebeukt door alle Telegraaf-propaganda dat goede doelen er alleen maar zitten voor zichzelf, kan dit net het laatste zetje zijn geweest om hun vertrouwen te verliezen. Zij willen niet dat hun boegbeeld roomser is dan zijzelf, maar hebben het geloof überhaupt verloren.'

En voor diegenen die wel willen dat hun voorman of voorvrouw beter is dan zijzelf, is dat helemaal niet zo vreemd, vindt hij. 'We verlangen van leiders dat zij op hun positie zitten vanwege gaven die wij zelf ontberen. Anders zaten wij daar zelf wel. We accepteren geen lafheid van de commandant ook al zijn we zelf niet zo heldhaftig. We accepteren geen gesjoemel van boekhouders ook al doen we dat zelf zo nu en dan wel. You've got to practice what you preach geldt niet alleen voor predikers en religie. Waarom zijn de normen strenger voor de voormannen? Omdat zij op het spreekgestoelte staan.'

undefined

Milieuhaters

En onderschat niet dat het afwijzen van andermans gedrag ook een andere functie heeft, voegt Linda Steg, hoogleraar omgangspsychologie in Groningen, daaraan toe. Zij onderzoekt het veranderen van milieugedrag en constateert dat incidenten door het publiek ook worden aangegrepen om eigen gedrag goed te praten. 'Verontwaardiging dient dan als rationalisatie van het eigen gedrag. Als de prediker betrapt wordt op iets wat je zelf ook doet, voelt dat goed voor jezelf. Zie je wel, hij ook...!'

Voor gezagsdragers in de milieubeweging zit er weinig anders op dan 'goed uitleggen waarom iets de beste optie is', denkt ze. En vliegen is daarbij nu eenmaal een onderwerp. Ook Steg ontmoet bij iedere grote internationale conferentie wel iemand die de vraag stelt 'hoe wij zelf dan hier zijn gekomen'. Inderdaad, met het vliegtuig. 'Maar soms is het nu eenmaal handiger om elkaar fysiek te ontmoeten, bijvoorbeeld om compromissen te vinden.'

Oud-vicepresident Al Gore, die klimaatverandering wereldwijd op de agenda plaatste, had er ook last van. Steg: 'Moet je eens kijken wat zijn eigen milieubelasting is, werd gezegd. Maar dat hoorde ik toch vooral van mensen die zijn film toch al niets vonden.' Want net als de milieubeweging hebben de milieuhaters natuurlijk ook hun eigen groepsidentiteit. Ze koesteren hun eigen iconen, zoals de persoonlijke vrijheid om te consumeren zoveel je wilt. Omdat de zondvloed ook maar een religieus sprookje is.

undefined

Meer over