Zomergast van gesprekspartner tot performer

Van een intiem gesprek tot een ware performance. Volgende week begint de VPRO met een nieuwe reeks van Zomergasten. Een voorbeschouwing en een interview met de makers, Karen de Bok en Janny Langbroek....

IN 1988, tijdens een van de eerste uitzendingen van Zomergasten, kon Peter van Ingen het nog met lichte verbazing uitroepen: Renate Rubinestein, schrijfster en gast van de avond, was 'verslaafd aan televisie!'

Om vrijwel direct over die buitenissigheid heen te stappen. Goed, in het begin van de meer dan vier uur durende uitzending spraken ze nog wel even over zappen - door Van Ingen 'dat verspríngen' genoemd - en over de tv-verslaving van Rubinstein, maar de rest van de avond ging het voornamelijk over Rubinstein zelf, over literatuur, en vrienden als Dick Hillenius, Norbert Elias, Peter Vos en Fritzi Harmsen van Beek. Aan de hand van ellenlange televisiefragmenten waarin vooral heel veel werd gepraat door onder anderen Hillenius, Elias, Vos en Harmsen van Beek, konden we Rubinstein beter leren kennen.

Het televisieprogramma Zomergasten begon in een tijd dat tv-kijken nog een beetje vreemd was voor de intellectuele elite. Laat staan dat erover werd gepráát. In de begindagen van het tv-programma over de tv-herinneringen van bekende Nederlanders gebeurde dat dan ook niet al te veel.

Traag rokend nam Rubinstein de tijd om te antwoorden op de vragen van presentator Peter van Ingen. De tv-fragmenten die zij had geselecteerd, vormden vooral een illustratie bij het interview. En eigenlijk was dat ook het doel van Zomergasten, destijds bedacht door regisseur Krijn ter Braak. Zomergasten was een zelfportret, met de uitgekozen televisiefragmenten als leidraad. De 'ideale televisie-avond' van de gast.

Op basis van deze formule koos ook Jan Wolkers in 1991 voor amusante fragmenten en uitte hij een mooi 'godverdomme' bij een aangevraagd doelpunt van Piet Keizer uit de jaren zeventig, maar eigenlijk kwam zijn commentaar er steeds op neer dat 'dit fantastische tv' was. Dat was nogal pover. Gevraagd naar de portee van een fragment uit een van zijn eigen films, zei Wolkers bijvoorbeeld: 'Ik weet niet wat ons bezielde, eigenlijk.'

Al waren de fragmenten vaak intellectueel verantwoord, televisie-analyses had Zomergasten in eerste instantie niet, een enkele uitzondering daargelaten. Dat kwam ook door de manier waarop het programma werd gemaakt. Gasten dienden van tevoren een lijstje in en zagen de fragmenten pas in de uitzending terug. Soms konden ze niet veel meer dan een eerste reactie geven. Ook zocht de redactie op eigen initiatief fragmenten uit.

Gaandeweg kregen de gasten steeds meer controle over de uitzending. Ze bespraken de fragmenten van tevoren steeds uitvoeriger met de redactie. Sommigen bereidden zelfs een betoog voor, zoals VVD-leider Frits Bolkestein (1995). Zijn stelling: voor wie een geloof heeft, doen de feiten er niet meer toe. Zo vond hij dat voormalige aanhangers van het communisme rekenschap moesten afleggen voor hun 'geloof'.

Na Bolkestein kozen steeds meer gasten voor de thema-avond. De een gebruikte de televisiefragmenten als bewijsmateriaal voor zijn politiek-culturele stelling (Bolkestein), de ander analyseerde de fragmenten om een stelling over televisie te kunnen ventileren, met Kristien Hemmerechts (2000) als hoogtepunt. Zij bekritiseerde en analyseerde het voyeurisme op televisie door fragmenten over vrouwenbesnijdenis, een stervend kind, een bevalling en een stuk uit de pornofilm Monsterfotzen te laten zien. Het leverde interessante uitzendingen op.

De kentering in Zomergasten die Bolkestein had ingezet, vond plaats in het laatste jaar van Peter van Ingen als presentator. Acht jaar was hij de beschaafde interviewer geweest, geïnteresseerd in de psyche van de mens. Hij zag de tv-fragmenten als zielenspiegel van zijn gast. Dat gasten zelf besloten het anders aan te pakken, luidde een nieuwe periode in.

Van Ingen had bovendien veel kritiek gekregen op zijn manier van interviewen, óók van zijn gasten. Die verweten hem min of meer dat hij zichzelf te veel buiten schot wilde houden. Adelheid Roosen (1990) probeerde hem te forceren met uitspraken als: 'Wat zit je ratio je dwars, hè?' Of: 'Wat vind je van de liefde?'. Ze duwde hem zelfs een afgelebberde teddybeer in de handen. Ook Ischa Meijer gaf hem ervan langs door opmerkingen te maken als: 'Had je nog iets te vragen, popje?', en: 'Dat vingertje. Stop hem toch in je bil, ventje'.

Met het vertrek van Van Ingen veranderde Zomergasten van een intiem gesprek, waarbij de kijker over de schouder van de gast meekeek, naar een performance waarbij de gast zich bewust werd van een groter publiek. Ook in het decor was dat zichtbaar: de 'huiskamer' van Van Ingen werd omgebouwd tot een studio, met een groot scherm op de achtergrond.

Met Freek de Jonge (1996) en Wim T. Schippers (1997) koos de VPRO vervolgens eerst voor presentatoren die zichzelf stevig in de strijd wierpen. Te stevig zelfs. De langste gesprekken tussen Schippers en gast Arnon Grunberg gingen meer over het feit dat Schippers en Grunberg elkaar niet begrepen dan over de televisiefragmenten of Grunberg zelf.

Na een omzwerving via Hanneke Groenteman (1998), die de gasten vooral gezellig liet babbelen, kwam het programma uiteindelijk terecht bij Adriaan van Dis, die Zomergasten ook dit jaar presenteert. Met hem lijkt het evenwicht voorlopig te zijn gevonden. Van Dis laat de geïnterviewde tot zijn recht komen aan de hand van intelligente vragen, en is zelf ook aanwezig. Weliswaar als een pedante, afstandelijke interviewer, maar daardoor ook als prikkelende persoonlijkheid.

Toch werd naast de kwaliteit van de interviewer één ding steeds belangrijker: hoe mediageniek is de gast? De uitzending met Kader Abdolah (1999) zakte ineen doordat de gast zijn standpunten met grote omwegen uit de doeken deed - en dat werkt niet op tv. De uitzending met stand-up comedian Raoul Heertje daarentegen slaagde wél. Niet zozeer vanwege zijn betoog, maar door zijn televisiepersoonlijkheid.

Dat de gast steeds meer een performer wordt, is misschien een trieste constatering voor hen die graag het intellectuele karakter van Zomergasten behouden zien blijven. Ook dit jaar zal dat moeilijk worden, want de VPRO heeft in het verlengde van Heertje gasten uitgenodigd als Youp van 't Hek en Barend & Van Dorp. Gasten die weten wat het is om de aandacht van een groot publiek vast te houden.

Amuseren zullen de uitzendingen van Zomergasten dit jaar dan ook zeker. Maar hopelijk vergeten de makers, de gasten en de VPRO één ding niet. Of het nou een betoog wordt of een bonte verzameling tv-herinneringen: de ideale zomergast zou de kijker een nieuwe blik moeten bieden op televisie. Zodat de kijker bij elke uitzending even denkt: hé, zo had ik het nog nooit gezien.

Meer over