Zoeken naar het mysterie achter Kid Dynamite

'Let's call the winti's!' Eddy Veldman staat op achter zijn drumstel en roept het, half lachend. De kaseko-jazz van de legendarische Surinaamse saxofonist Kid Dynamite (1911-1963) moet hier, in een kleine studio aan de Amsterdamse Lauriergracht, tot leven worden gewekt voor een documentaire over hem....

En voor Kid, zoals iedereen hem noemt, speelde de winti-natuurgodsdienst een grote rol. Veel van zijn composities zijn ervan doortrokken, en, zoals filmmaker Hans Hylkema zegt: 'Hij droeg een geheim met zich mee, een inwendig drama. De angst voor boze geesten, op hem losgelaten door een familielid.'

Arthur Parisius, geboren op de voormalige plantage Hannover in Suriname, maakte als Kid Dynamite vanaf de jaren dertig furore in Nederland. Vooral zijn optredens in de club Casa Blanca aan de Amsterdamse Zeedijk zijn legendarisch. Hij speelde amusementsmuziek, maar zijn ware liefde was de jazz, en vooral zijn grote voorganger op de tenorsaxofoon, Coleman Hawkins.

Vooral in de jaren vijftig probeerde hij die te vermengen met kaseko, de volksmuziek uit zijn geboorteland, maar over het resultaat is weinig bekend; het bewaard gebleven geluidsmateriaal is schaars en van slechte kwaliteit, vandaar dat Kid vooral als mythe voortleeft.

Hylkema, die eerder met Last Date een filmportret heeft gemaakt van Eric Dolphy, wou dat hij het zelf allemaal had meegemaakt: de sfeer in Casa Blanca, waar iedereen kwam - hoeren, zeelui, studenten en kunstenaars. En ze kwamen allemaal voor Kid Dynamite, volgens de overlevering een van de grootste jazzsolisten die ons land heeft gekend.

Maar destijds was de regisseur te jong, dus beleeft hij het nu allemaal met deze reconstructie, waarin ex-collega's, kennissen en familie het geheim achter de wat mysterieuze, terughoudende Parisius ontsluieren.

Hij wilde professioneel opgenomen muziek gebruiken en aantonen dat deze stijl nog altijd vitaal en inspirerend is; daarom heeft hij op aanraden van muzikaal adviseur Vincent Henar twee groepen muzikale nazaten van Kid gevraagd hedendaagse bewerkingen te spelen van diens stukken: Henars eigen Fra Fra Sound en een gelegenheidsformatie rond de klassieke Paramaribop-ritmetandem, Veldman en bassist Pablo Nahar. Wilgo Telting, de tenorist die Dynamite's zware buikgeluid het dichtst benadert, en de ritmes uit de eerste hand kent, is ervoor overgekomen uit Suriname.

Volgens Henar wordt de muziek nu pas gespeeld zoals Kid Dynamite voor ogen had. De man was zijn tijd ver vooruit. Destijds had niemand ooit van kaseko gehoord, en op de opnamen is hij de enige die begrijpt wat de bedoeling was. Op de partituren schreef hij 'samba', dat kenden de begeleiders, en dat kwam nog het meest in de buurt.'

Voor Telting was Kid Dynamite niet meer dan een naam, even opnieuw bekend geworden door Hans Dulfers Kid Dynamite Suite uit 1992. Zijn werk leeft niet in Suriname, en toen Telting het voor het eerst hoorde vond hij het erg vreemd. Hij zegt het niet met zoveel woorden, maar voelt kennelijk een zekere gêne over het rauwe, weinig Westerse aspect van de muziek. 'Ik zette Koelimbang-bang op, een nummer waarop hij een winti-tekst zingt, en ik schrok even. Wat roept die man daar, weet je? Nee, ik heb helemaal geen moeite met winti, het is een cultuur, het is er.'

Hylkema en zijn filmploeg kunnen erover meepraten. Toen ze enkele maanden terug voor locatie-opnamen op de plantage Hannover waren, vroegen ze een plaatselijke groep een winti-ceremonie op te voeren. Dat begon als een presentatie van cultureel erfgoed, maar werd allengs een werkelijke religieuze beleving. 'Dat had ik ook wel verwacht, je kunt hierbij niet doen alsof', zegt Hylkema. 'Een door geesten bezeten man rende op het vuur af en begon gloeiende kolen in zijn mond te stoppen, iets waar hij zich achteraf niets van herinnerde en waar hij niets aan had overgehouden. Het is ook geen toeval dat Kid als artiest begonnen is door op kermissen over vurige kolen te lopen. Met het geld dat hij verdiende, kocht hij zijn eerste klarinet.'

Hoewel ook Kids impressionistische ballad Rockin' Chair Dream wordt gespeeld, terwijl zijn zoon Franklin zichtbaar aangedaan meeluistert (hij hoort het voor de eerste keer, het bestond voorheen alleen als manuscript), overheerst op deze opnamedag het winti-repertoire. Hoe ernstig dat wordt genomen blijkt als de blanke producer de musici onderbreekt omdat Koelimbang-bang niet strak genoeg wordt neergezet. Nahar reageert geïrriteerd: 'Het moet niet gelijkmatig. Dit is winti, dat gaat over het leven.'

Meer over