AnalyseCoronamaatregel

Zo’n avondklok, gaat dat wel helpen de besmettingen omlaag te krijgen?

Het kabinet overweegt een avondklok, met de snellere verspreiding van de Britse virusvariant in het vooruitzicht. In België lijkt die maatregel te helpen, maar intussen weet het Verenigd Koninkrijk zónder avondklok de besmettingen omlaag te krijgen. Drie vragen over die avondklok.

null Beeld

Komt de avondklok er nu echt aan? Sinds september vraagt het Outbreak Management Team (OMT) aan het kabinet een avondklok in Nederland in overweging te nemen. Dat zou bijvoorbeeld betekenen dat niemand van 20 uur tot 4 uur nog de straat op mag, tenzij er een zwaarwegende reden is, zoals noodzakelijk werk of hulpverlening. Zo wil het OMT voorkomen dat mensen bij elkaar op bezoek gaan en elkaar binnenshuis besmetten. In de Tweede Kamer en onder een groot deel van de burgemeesters is de avondklok niet populair; vooral bij de handhaving worden vraagtekens gezet.    

Wat is het effect van de avondklok?

De vraag is natuurlijk: gaat een avondklok het virus tegenhouden? De woordvoerder van het RIVM zegt geen cijfers te kunnen geven over de mogelijke effectiviteit van een avondklok. Omdat het OMT-advies hierover nog moet verschijnen, wil het instituut erover nog geen uitlatingen doen.

‘Overal waar een avondklok is ingevoerd, was het altijd onderdeel van een potpourri aan strenge maatregelpakketten’, zegt OMT-lid en microbioloog Marc Bonten van het UMC Utrecht. Zoals: een totale lockdown, gesloten winkels of scholen of thuiswerkverplichtingen. ‘Bij elkaar opgeteld werkt het wel, maatregelen met die avondklok, maar je kunt het dus moeilijk los van elkaar zien.’

Toch proberen wetenschappers wel de avondklok op effectiviteit te schatten. Zo verwees arts-microbioloog Jan Kluytmans afgelopen zondag in het programma Op1 naar onderzoekscijfers. ‘Mensen die ernaar hebben gekeken, zeggen in het toonaangevende tijdschrift Science dat een avondklok zo’n 10 à 15 procent van die R-waarde afhaalt.’ Dat betekent: het kán de besmettingscijfers mogelijk wat verder drukken.

Met nadruk op kán, want het onderzoek in Science becijfert het algehele effect van zogeheten blijf-thuis-bevelen, en dat is net even iets anders dan een avondklok. Met zo’n bevel kunnen mensen een boete krijgen als ze zonder geldige reden de straat op gaan. Het effect daarvan is misschien vergelijkbaar met een avondklok, maar precies weten doet niemand het.

‘Iedereen wil exacte cijfers horen, maar die zijn er niet’, zegt veldepidemioloog Amrish Baidjoe, tevens crisismanager bij het Internationale Rode Kruis. ‘Zo is het ook voor de andere maatregelen. Ook daarvoor hebben we geen harde cijfers, maar dat betekent niet dat ze niet werken. De som van de maatregelen bepaalt het uiteindelijke effect.’

Daarbij hangt het effect van een avondklok ook af van hoe mensen op zo’n maatregel reageren, zegt Quirine ten Bosch, infectieziektenmodelleur aan de Universiteit Wageningen. ‘Als mensen erdoor niet meer langdurig bij elkaar ’s avonds op bezoek gaan, dan werkt een avondklok wel. Die nieuwe virusvariant mag dan besmettelijker zijn, maar als je geen contact met anderen hebt, houd je die variant ook tegen, zo simpel is het. Maar als mensen manieren verzinnen om de maatregel te omzeilen, werkt het niet.’

Lukt het ook zonder avondklok?

Maar kijk eens naar het Verenigd Koninkrijk, zullen sommige avondkloktegenstanders misschien zeggen: daar dalen de besmettingen nu ook, en dat zonder het straatverbod in de avond. Kan het dan niet zonder?

De vergelijking gaat niet zomaar op, waarschuwt Baidjoe, die ook lid is van het zogeheten Red Team, dat al maandenlang pleit voor vroegtijdig ingrijpen bij stijgende besmettingscijfers, ook als deze laag zijn. Groot-Brittannië heeft een besmettingspiek meegemaakt waarbij een aantal ziekenhuizen overstroomde, ambulances in de rij stonden en personeel van de spoedeisende hulp op nationale televisie in huilen uitbrak. ‘Dat kan mensen een gevoel van urgentie hebben gegeven waardoor ze vaker thuisbleven.’

Ook in Nederland dalen momenteel de besmettingen bij alle leeftijdsgroepen. Toch ziet de situatie er volgens Baidjoe niet gunstig genoeg uit om extra maatregelen zoals de avondklok op voorhand af te wijzen. ‘Onze besmettingen dalen nu misschien, maar veel is het niet. Als straks de Britse virusmutatie de overhand gaat krijgen en de R-waarde weer stijgt, dan zitten we toch wel snel boven de 1 en zal het virus zich weer sneller verspreiden. Met de avondklok erbij hebben we een grotere kans om de piek niet te hard laten stijgen.’

Zelfs zonder de invloed van de Britse variant kan de avondklok helpen om de lockdown sneller te doen eindigen, hoopt Baidjoe. ‘Met de daling die we nu hebben, kun je uitrekenen dat we pas half maart de meest strenge maatregelen kunnen loslaten. Met een avondklok wordt dat misschien eerder. Dan kunnen we het ook eerder hebben over dingen als restaurants openen.’

Wat voor andere maatregelen zijn er nog mogelijk?

Avondklok of niet, mensen blijven moeite hebben om bepaalde basisregels na te leven, bleek onlangs nog uit het onderzoek van de RIVM-gedragseenheid. Ook de mobiliteitscijfers wijzen uit dat er nog opvallend veel woon-werkverkeer plaatsvindt. Zo blijft slechts een kwart van de mensen met klachten thuis. 

Daar valt nog wat winst te halen, stelt Baidjoe. ‘Je hebt ook mensen die positief getest zijn, maar tóch naar hun werk gaan omdat ze anders inkomen mislopen. Dat was bijvoorbeeld een probleem in de slachthuizen, waar mensen per uur betaald worden. Je moet dan toch als overheid gaan nadenken en met de werkgever aan tafel gaan zitten: hoe los je dit probleem op?’

Infectieziektenmodelleur Ten Bosch zou graag zien dat de overheid bestaande en nieuwe maatregelen beter uitlegt. ‘In het Verenigd Koninkrijk en België leggen ze echt de nadruk op dat je je bubbel klein houdt, en ze leggen ook uit wat je moet doen. Je mag in allebei die landen maar één knuffelcontact buiten je huishouden hebben. Dat is duidelijk. Als dan toch iemand het coronavirus oploopt, komt het niet verder dan die bubbel.’

Uitleg kan ook helpen om te voorkomen dat mensen de regels ontlopen, denkt Ten Bosch. ‘Ik heb nu al mensen over de avondklok horen zeggen: ik wil mijn tennisles naar overdag verzetten. Dan is het contact er alsnog. Eigenlijk zou je moeten zeggen: pak je agenda voor de komende twee weken en zeg alle afspraken af. En maak geen nieuwe afspraken.’

Lees ook

Frankrijk strijdt met vervroegde avondklok tegen ‘het borreleffect’
In Frankrijk is zaterdag om klokslag 18.00 uur een strenge avondklok ingegaan. Volgens de regering is dit de enige manier om het ‘sociale virus’ te remmen. De Franse bevolking voelt zich, niet voor het eerst, betutteld. Ze geloven bovendien dat de borrels op straat door blijven gaan, maar dan vroeger.

Waarom is een avondklok – die in andere landen allang is ingevoerd – hier zo omstreden?
Zes vragen over deze uiterste en omstreden coronamaatregel.

De avondklok komt en gaat de geesten in dit land definitief scheiden
De avondklok brengt ons terug naar duistere tijden en dan is sentiment opeens sterker dan de ratio. De avondklok gaat de geesten in dit land definitief scheiden.

Meer over