Interview

Zo kijkt spoken-wordtalent Amara van der Elst terug op ‘dat ene moment in het jaar waarop ieder woord telt’

 Amara van der Elst.  Beeld Hollandse Hoogte / Henriette Guest Fotografie
Amara van der Elst.Beeld Hollandse Hoogte / Henriette Guest Fotografie

De 19-jarige Amara van der Elst maakte indruk met haar spoken-wordvoordracht bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Van tevoren zat ze te trillen op haar stoel van de zenuwen. ‘Alles in mij vertraagde, maar toch zoefde de tijd voorbij.’

‘Waar woorden tekortschieten, raakt de waarheid het hardst’, dichtte Amara van de Elst deze week op de Dam. De 19-jarige spoken-wordkunstenaar maakte indruk met haar ritmisch uitgesproken woorden en theatrale armgebaren. Haar voordracht was vooral bedoeld, legt ze achteraf uit, om alle groepen in de samenleving – ook die niet genoemd worden op 4 mei – het gevoel te geven dat ze worden gezien. ‘Ik wilde niemand buitensluiten.’

De bedachtzaam sprekende tweedejaarsstudent creative writing kwam op die woorden op weg naar een bushalte, nadat zij in april was benaderd door de Nationale Jeugdraad. Het Nationaal Comité 4 en 5 Mei wilde iets onconventioneels, ter vervanging van de jaarlijkse dichtwedstrijd voor scholieren. Als jong spoken-wordtalent won Van der Elst al prijzen, niettemin had ze last van flinke plankenkoorts op de Dam. ‘Ik trilde op mijn stoel. Niet vanwege die 7 miljoen televisiekijkers of de aanwezige oorlogsgetroffenen en hoogwaardigheidsbekleders. Het ging om dat ene moment in het jaar waarop ieder woord telt.’

Oorbellen van oma

Eenmaal op de katheder haalde Van der Elst rustig adem en overwon haar zenuwen. ‘Ik voelde de steun van vrienden en familie. Ik droeg de oorbellen van mijn overleden oma uit Indonesië.’ Ze hield het tempo laag om ieder woord te laten bezinken. ‘Alles in mij vertraagde, maar toch zoefde de tijd voorbij.’ Haar armen bewogen op het ritme van haar woorden, af en toe gestrekt, af en toe gevouwen voor haar borst; haar handpalmen wezen naar boven of balden zich samen tot een vuist.

‘Die armbewegingen zijn tevens een manier om je tekst te onthouden’, legt ze uit. ‘Ik kom uit de danswereld. Bij elke beweging horen een paar zinnen.’ Van der Elst wilde haar woorden niet vanaf een briefje voordragen. ‘Dat voelt alsof er een filter zit tussen mij en het publiek.’ Spreken als een vorm van choreografie leerde ze afgelopen jaren onder meer tijdens workshops van de Rotterdamse dichter M. ‘Normaal zijn mijn bewegingen losser, vloeiender, maar nu moest ik rekening houden met wensen van de regie.’

Martin Luther King

Van der Elst is geboren en getogen in Den Haag en verhuisde onlangs naar Rotterdam. Ze studeert aan de kunstopleiding ArtEZ in Arnhem. Eerder volgde zij een vooropleiding moderne dans, van hiphop tot flamenco. Eind vorig jaar dichtte ze tijdens een Martin Luther King-lezing: ‘Het gaat niet om waar je vandaan komt, maar om wie je bent en waar je heen wilt.’ Op een spoken-wordwedstrijd in Den Haag: ‘Jij bent niet helemaal Nederlands, hè? Helemaal niet Nederlands, zo voelde het soms.’

Als kind van een Indische moeder en een Nederlandse vader, noemt Van der Elst zich half-indo. ‘En dat is best ingewikkeld’, vertelt ze. Dat onderwerp verscheen pas op de voorgrond in Arnhem. ‘In de Randstad wonen zo veel mensen met diverse achtergronden, maar plots voelde ik me een alien zodra ik mijn deur uitliep. Ik werd neergezet als een exotisch ding. ‘Jij bent half, hè?’ Dan zei ik: nee hoor, ik ben een heel mens.’

Helen

Tijdens een samenwerking in 2020 met het Wereldmuseum dacht Van der Elst veel na over identiteit en begon ze daarover te schrijven. Ze is opgelucht dat ze niet meer in Arnhem woont. ‘Iedere keer als ik daarheen ga, merk ik dat ik niet blij ben. Ook al schijnt de zon; ik heb daar te veel slechte dingen meegemaakt. Ik ben nog steeds aan het helen.’ De opleiding ervaart zij wel als een veilige omgeving.

Het genre ‘spoken word’ kwam toevallig op haar pad. Een kunstdocent suggereerde in 2018 een deelname aan Kunstbende, een jaarlijkse wedstrijd voor jongeren op het gebied van dans, muziek, taal en film. Ze won regionaal in de categorie taal, afgelopen jaar won ze landelijk in de categorie theater.

‘Ik werd verliefd op spoken word. Je kunt daarmee heel grote onderwerpen heel klein maken, en dus bespreekbaar. Je kunt er mensen diep mee raken en zorgen dat ze gaan praten over dingen die ze liever mijden. Het verbindt enorm.’ Ze zei meteen ja, tegen het verzoek van de Nationale Jeugdraad. ‘Alleen realiseerde ik mij toen niet dat ze de Nationale Dodenherdenking op de Dam bedoelden.’

Mentale oorlogslachtoffers

Met haar voordracht hoopte de dichter aandacht te vestigen op een groep getroffenen waar je minder snel aan denkt. ‘De mentale slachtoffers van oorlog, ook generaties later.’ Zo verloor haar Nederlandse familie in de Tweede Wereldoorlog haar opa die te werk was gesteld in Duitsland. De geschiedenis van haar Indonesische familie is nog complexer. ‘Nederland wordt afgeschilderd als de bad guy, maar veel Nederlanders werden ook slachtoffer.’ Beide geschiedenissen zijn nadrukkelijk geen gespreksonderwerp in haar familie.

Rouw is volgens Van der Elst universeel. Haar belangrijkste boodschap tijdens de herdenking: zoek verbinding. ‘Hoe kunnen we elkaar ontmoeten, elkaar steunen? Zoek niet meteen naar de verschillen. Dat is volgens mij de belangrijkste les van de Tweede Wereldoorlog. Dat denken in kampen, grenzen, lijnen op de kaart: het heeft geleid tot geweld. Dat is relevant, lijkt me, voor de jaarlijkse dodenherdenking.’

‘Luchtig tussendoortje’

Na haar voordracht regende het reacties. ‘Van vrienden, familie, de Indische gemeenschap, de spoken-wordcommunity. Een vader zei opeens fan te zijn, een moeder vertelde dat ze eindelijk de kinderen stil kreeg.’ Van der Elst hoopt dat zij mensen nieuwsgierig heeft gemaakt naar spoken word. En dat het genre serieuzer wordt genomen als zelfstandige kunstvorm. ‘We worden te vaak geboekt al luchtig tussendoortje.’ Spoken word kan volgens haar politiek en activistisch zijn, maar ook humoristisch en hilarisch. ‘Ik hoop dat meer mensen eens naar zo’n avond komen, want daar gebeurt de magic.’

Voor de rest van het jaar kan Van der Elst kiezen uit vele nieuwe aanbiedingen. Zij merkt dat organisatoren van evenementen, redacteuren van talkshows en uitgevers haar opeens met respect benaderen. ‘Hiervoor moest ik vechten om überhaupt betaald te worden.’ De student aarzelt of ze nu al met uitgevers wil praten. ‘Mijn opleiding waarschuwt daarvoor. Ik zit middenin mijn ontwikkeling: wat ik drie maanden geleden héél relevant vond, vind ik nu alweer passé. Ben je dan wel klaar voor een boek? Je krijgt namelijk maar één debuut in je leven.’

Meer over