zes vragenVaccinatie

Zijn verpleeghuismedewerkers slachtoffer van voordringers in de vaccinatiestraten?

Zorgmedewerkers in de verpleeghuizen kunnen nauwelijks meer afspraken maken om zich te laten vaccineren. Dit zou mede het gevolg zijn van ‘vaccinatie-voordringers’; mensen die nog geen recht hebben op een prik, die zich toch de vaccinatiestraten van de GGD hebben weten binnen te dringen. Zes vragen hierover.

In een callcenter in Tilburg zitten medewerkers van GGD GHOR Nederland klaar om afspraken in te plannen voor vaccinaties tegen het coronavirus. Beeld ANP
In een callcenter in Tilburg zitten medewerkers van GGD GHOR Nederland klaar om afspraken in te plannen voor vaccinaties tegen het coronavirus.Beeld ANP

Wie zijn die voordringers?

Er is nauwelijks ruimte over voor verpleeghuismedewerkers om een afspraak te maken voor een vaccinatie, van de 200 duizend plekjes zijn er iets meer dan 20 duizend over. Daardoor dreigt een deel van de 260 duizend werknemers in de verpleeghuiszorg - die als eerste aan de beurt waren - buiten de boot te vallen voor een snelle vaccinatie. Of ze moeten heel ver reizen: personeel uit Twente kan alleen nog maar in Friesland of Amsterdam terecht.

Dat komt door een onverwacht hoge animo voor een vaccinatie, maar ook, zeggen zorgorganisaties uit het hele land, doordat ook bijvoorbeeld thuiszorgmedewerkers (die pas later aan de beurt zijn) of professionals die helemaal niet direct met verpleeghuisbewoners in contact staan een prikafspraak hebben weten te maken.

‘Het lijkt nu op ellebogenwerk’, zegt Aline Poolen, zorgbestuurder in Twente. ‘Alsof sommige zorgorganisaties voor zichzelf kiezen. Terwijl we toch echt een collectieve verantwoordelijkheid hebben.’

‘Ik heb nu mensen die aan het bed van onze bewoners staan - fysiotherapeuten, ergotherapeuten - die nu op een wachtlijst staan’, zegt Gert-Jan Speksnijder van ouderenzorgorganisatie Fundis.

Hoeveel voordringers zijn er?

Niemand die het weet. ‘Maar al sinds vorige week dinsdag krijgen we hier signalen over’, Hans Buijing van branchevereniging ThuisNL. ‘Vanuit de callcenters van de GGD, en van zorgverleners die collega’s van andere organisaties tegenkomen in de wijk die dan vragen: heb jij ook al een afspraak? De schattingen lopen uiteen van honderden, tot duizenden, tot nog hogere percentages.’

Ook Poolen en Speksnijder zeggen in respectievelijk Twente en Zuid-Holland geluiden te horen van organisaties die het niet zo nauw nemen met de afspraken. Speksnijder: ‘Dan staat me het schaamrood op de kaken.’

Hoe heeft dat kunnen gebeuren?

Dit vloeit allemaal voort uit het besluit van begin december om niet de verpleeghuisbewoners en andere kwetsbare ouderen zelf te vaccineren, maar de zorgverleners om hen heen; de zogeheten ringbescherming.

‘Toen gingen we nog uit van een miljoen beschikbare doses van het Pfizer-vaccin’, zegt  Buijing. Genoeg om álle werknemers in de langdurige zorg met patiëntcontact snel te vaccineren. Toen Pfizer later de leveringsaantallen naar beneden bijstelde, moest ook binnen de langdurige zorg een onderverdeling worden gemaakt. Eerst de verpleeghuizen, daarna de gehandicaptenzorg, tot slot de thuiszorg. ‘Die instructie is vanaf half december altijd duidelijk geweest’, zegt Buijing.

Werkgevers in de zorg konden vanaf 4 januari hun werknemers een brief sturen, waarmee zij een afspraak konden maken bij de GGD. De zorginstellingen beslisten zelf wie zij van hun personeelsleden daarvoor uitnodigden. ‘Daarbij zijn altijd grijze gebieden’, zegt Poolen. ‘Wat doe je bijvoorbeeld met de medische pedicure? Noodzakelijk, en die mensen komen ook dicht bij de bewoners, maar die hebben we toch niet uitgenodigd. Daar zijn we heel kritisch in geweest.’

‘Wij zijn onze werknemers per functienaam langsgelopen’, zegt Speksnijder van Fundis. ‘Welzijnswerkers hebben we toen wel uitgenodigd. Zij komen in de woningen, binnen 1,5 meter van de ouderen. Het zou niet te verkopen zijn geweest hen geen uitnodiging te sturen. Maar de thuiszorgmedewerkers van onze organisatie hebben we er strikt buiten gehouden.’

Jos de Blok van Buurtzorg heeft zijn 15 duizend medewerkers in de wijkverpleging en huishoudelijke verzorging al wél een uitnodigingsbrief gestuurd. Hoe kan dat?

Een misverstand, aldus Jos de Blok, die ‘te goeder trouw’ zegt te hebben gehandeld. Van het ministerie van Volksgezondheid had hij begrepen dat hij zijn medewerkers al zo’n uitnodigingsbrief moest sturen, zegt hij. En dat de GGD hen vervolgens zou inplannen op het moment dat zij aan de beurt waren, op basis van de beschikbaarheid van vaccins. ‘Een van onze wijkverpleegkundigen heeft de proef op de som genomen en de medewerker van het callcenter netjes verteld dat zij wijkverpleegkundige is. Zij kon gewoon een afspraak maken voor een vaccinatie.’

De Blok schat dat ‘misschien honderden’ van zijn wijkverpleegkundigen zo een afspraak hebben gemaakt. De meesten hebben die inmiddels ook weer afgezegd, zegt hij. ‘Wij waren zeker niet bewust bezig met voordringen in de vaccinatiestrategie, zoals nu wordt gesuggereerd. De communicatie van het ministerie was wat ons betreft niet helder.’

Die verwarring komt mede door de Kamerbrief van 4 januari van minister De Jonge. Want hoewel toen al lang met alle zorgpartijen was afgesproken dat de verpleeghuismedewerkers voorgingen, staat in die brief die uitsplitsing niet. De strategie blijft, schrijft de minister, dat ‘zorgmedewerkers in de verpleeg(huis)zorg en kleinschalige woonvormen, gehandicaptenzorg (intra- en extramuraal), en medewerkers in de wijkverpleging en Wmo-ondersteuning het BioNTech/Pfizer-vaccin toegediend krijgen via centrale locaties van de GGD’. Dat was ‘een blunder’, zegt Buijing van Zorgthuisnl.

Maar controleert dan niemand of iemand wel recht heeft op een vaccinatie?

Het korte antwoord: nee.

De GGD’s controleren of iemand een uitnodigingsbrief heeft van zijn werkgever en of de naam op die brief overeenkomt met die op zijn identiteitsbewijs, legt woordvoerder Sonja Kloppenburg van GGD-koepel GGD GHOR uit. ‘Maar de werkgevers in de zorg zijn verantwoordelijk voor het versturen van de uitnodigingen aan de mensen die in aanmerking komen voor een vaccinatie. Of de mensen ook daadwerkelijk behoren tot die eerste groep die voorrang heeft, kunnen wij niet controleren.’

Ook de Inspectie en het ministerie treden vooralsnog niet op. Buijing: ‘Het RIVM heeft ons gevraagd of wij niets kunnen doen. Maar wij zijn een branchevereniging, geen politieagent. Bij aangesloten leden kunnen we een moreel beroep doen, maar dan houdt het wel op.’

Misschien, zegt Buijing, ‘zijn we in de voorbereiding te veel uitgegaan van goede trouw. We hebben niet nagedacht over hoe we dit soort praktijken zouden kunnen tegenhouden.’ Het geeft wel een probleem voor de geloofwaardigheid van de vaccinatiestrategie, zegt hij. ‘Het is alsof je een wielerwedstrijd organiseert en zegt: we gaan linksom. Maar als er dan een paar rechtsom gaan, zeg je: ja, oké, dat is ook wel een mooi rondje.’

Maar als je afspraken niet bewaakt, dan krijg je volgens Buijing een gevoel van anarchie. ‘Wie het hardste schreeuwt, krijgt zijn zin.’

Hou nu verder?

Het ministerie van volksgezondheid vraagt nu werkgevers die ‘te ruimhartig’ hun personeel hebben uitgenodigd voor vaccinatie, om dit te herstellen. ‘Werkgevers hebben een duidelijke instructie gekregen over de volgorde van de vaccinaties en welk personeel als eerste in aanmerking komt.  Veel werkgevers hebben de juiste medewerkers uitgenodigd. Helaas blijkt dat er ook zorgmedewerkers zijn uitgenodigd die niet tot de allereerste groepen behoren', zegt de woordvoerder van minister Hugo de Jonge. Zij beklemtoont dat het niet zo is dat hierdoor de bewoners van verpleeghuizen en instellingen pas later aan de beurt kunnen komen. ‘Zij worden via een ander traject opgeroepen en gevaccineerd.’

Het heeft er alle schijn van dat De Jonge dinsdagavond weer een nieuwe vaccinatiestrategie bekend zal maken. Nu de Gezondheidsraad tot vier keer toe heeft geadviseerd de ouderen eerst te vaccineren, kan hij daar niet meer omheen. Wellicht al vanaf volgende week. De zorgmedewerkers zullen dan moeten wachten op het AstraZeneca-vaccin, waar het EMA waarschijnlijk op 29 januari een beslissing over neemt.

Buijing: ‘Dan komen helaas de sentimenten van de eerste golf weer terug. De ziekenhuizen roepen wat bij Nieuwsuur en mogen als eerste. En uiteindelijk komt de langdurige zorg toch weer achteraan, net als bij de verdeling van de beschermingsmiddelen. Er is bij onze achterban een behoefte aan duidelijk perspectief; een plan waar dan ook aan wordt vastgehouden.’

Vaccins moeten nu écht naar de ouderen, vindt de Gezondheidsraad
Vier keer heeft de Gezondheidsraad nu advies uitgebracht over de vaccinatiestrategie, en al vier keer luidt dat in steeds duidelijker bewoordingen: vaccineer eerst de ouderen. Voorzitter Bart-Jan Kullberg: ‘De medisch-ethische inhoud moet leidend zijn voor beleid, niet de praktische bezwaren.’

Bureaucratie belemmert snelle vaccinatie verpleeghuisbewoners
Ook de geleverde doses van het tweede goedgekeurde vaccin, dat van Moderna, zullen tot in februari in de koelcel liggen. De bewoners van de verpleeghuizen voor wie dit middel is bestemd, krijgen nog geen inenting.

Eerste vaccinatie in Nederland is een historisch moment
De spuiten gaan naar het museum

Wie mag wanneer een prik? Zes vragen over de komende vaccinatiegolf
Zorgmedewerkers van de verpleeghuizen vormen – naast hun collega’s in de acute ziekenhuiszorg die afgelopen weekeinde voorrang hebben gekregen – de eerste groep die in Nederland in aanmerking komt voor een vaccinatie.

Dit gebeurt er in jouw lijf als de prik is gezet
De eerste coronavaccins zijn gebaseerd op een sciencefictionachtige techniek waaraan wetenschappers tientallen jaren sleutelden. Hoe werkt die techniek, en wat gebeurt er precies in het lichaam zodra het vaccin is ingespoten?

In Assen zijn ze er helemaal klaar voor, en het maakt niet uit wie ze het eerst prikken
Terwijl beroepsgroepen dringen om vaccinatievoorrang, maken ze zich in het uit de grond gestampte XL test- en vaccinatiecentrum in Assen drukker om de plek van de vuilnisbak. ‘Prikken is prikken, het maakt ons niet uit wie.’

Nederland traag? Ook in andere EU-landen is er onvrede over het tempo van de coronavaccinaties
Als allerlaatste EU-land start Nederland komende week met het vaccineren van de bevolking tegen corona. Volgens CDA-minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) zou elders vooral symbolisch worden geprikt. Dat klopt niet. Toch is er ook onvrede in de buurlanden. Een overzicht.

Zo raakte Nederland achterop bij het vaccineren
‘Zorgvuldigheid’. Dat is het argument van Hugo de Jonge waarom Nederland pas weken later dan Duitsland begint met vaccineren. Een reconstructie van de Volkskrant toont een ander beeld.

Meer over