Zijn beste vriend

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Een hond.
*Johan Cruijff

Detail uit Joachim Wtewael: De verkondiging aan de herders, 1606, Olieverf op doek, 170 x 136 cm. Beeld Rijksmuseum Amsterdam
Detail uit Joachim Wtewael: De verkondiging aan de herders, 1606, Olieverf op doek, 170 x 136 cm.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Bij ons in de buurt is een katholieke kerk waar je elk jaar op 4 oktober je huisdier mee mag nemen - Sint Franciscus, wiens sterfdag niet voor niks met Dierendag samenvalt, predikte immers ook voor de vogeltjes in het bos. Zou er een museumvariant hiervan mogelijk zijn? In de oudheid maakte Plinius een vergelijking om te laten zien hoe goed de kunstenaar Apelles kon schilderen: de vogels vlogen op zijn geschilderde druiven af, schreef hij, en de honden blaften dreigend naar de honden op zijn schilderijen. Het zou mij benieuwen of er honden zijn die reageren op de geschilderde honden in musea. Soms als ik er een zie weet ik zeker van wel.

Ze bevolken de hele museumwereld en je ziet ze pas als je de hoofdfiguren op de schilderijen even laat voor wat ze zijn: honden. Laatst zag ik er een in het Amsterdam Museum (het staandertje op Pieter de Hoochs Portret van de familie Jacott-Hoppesack) en toen ik me omdraaide merkte ik dat hij gezelschap had van een stuk of acht andere honden in dezelfde zaal. De kunst zit er vol mee. Ze zijn het verlengde van de mannelijkheid van de man (grote jachthonden bij Mantegna, Reynolds en Anthony van Dyck), het pluizige speeltje van de adellijke vrouw (de witte donsbollen van Goya), ze symboliseren huwelijkse trouw (de langharige bruine terriër in het Arnolfini-portret van Jan van Eyck) of juist onmatige wellust (wippende hondjes in bordeelscènes zoals bij Frans van Mieris). Ze versterken het verhaal (de hond die op het geluid van de drummer reageert op de Nachtwacht), ze zorgen voor een soort Ugly Friend Effect (lelijke mopsjes bij mooie vrouwen, zoals bij François Boucher of James Tissot) of ze hebben een heel eigen karakter (let vooral op die van Rubens en Titiaan). Soms komen ze zó vaak in het oeuvre van een kunstenaar terug (het kooikerhondje bij Bart van der Helst en de gevlekte korthaar van Pieter de Hooch), dat je zeker weet dat het hun eigen beestje moet zijn geweest.

Joachim Wtewael: De verkondiging aan de herders, 1606, Olieverf op doek, 170 x 136 cm. Beeld Collectie Rijksmuseum
Joachim Wtewael: De verkondiging aan de herders, 1606, Olieverf op doek, 170 x 136 cm.Beeld Collectie Rijksmuseum

Te zien in de tentoonstelling Liefde en Lust: de kunst van Joachim Wtewael in Centraal Museum, Utrecht, t/m 25 mei.

Hazewindhonden zoals deze hier van Joachim Wtewael vormen een buitencategorie; als je al 5000 jaar in de kunst voorkomt, heb je recht op privileges. Ze zijn ook het meeste als mensen: lang, gespierd, flexibel, elegant, zacht en sterk - ideaal voor antropomorfe verbeeldingen. En ze zijn ook nog het op een na snelste zoogdier ter wereld, op de cheeta na; ze jagen hun prooi op tot-ie van uitputting een hartaanval krijgt.

Op de website van het Metropolitan Museum in New York staat een fragment waarin conservator Gary Tinterow vertelt over windhonden in de kunst, en zijn liefde voor het ras dat 'het meeste leunt tegen mensen'. Hij noemt de bazen 'human compagnons' van honden, wat mij het grootste bewijs van zijn hondenliefde leek.

Wtewaels windhond hier zie je misschien niet meteen, hij maakt de groep wel rond. Alle figuren worden verlicht door het hemels schijnsel van de engel die Jezus' geboorte aankondigt aan de herders. Volgens mij is een windhond nooit een schaapherder, en hij is ook niet de enige hond op het schilderij. Maar wel de meest elegante: van de hierboven genoemde categorieën past hij in de verhaalversterkers, want hij kijkt verbaasd op naar het licht, dat door zijn alerte reactie nog veel plotselinger lijkt. Het licht glijdt heerlijk naar beneden in zijn hals, zijn staart krult als de slinger op een kostbaar cadeau. Hij ligt vooraan - het dichtst bij ons dus. Met dat spitse koppie omhoog en de oren ontspannen hangend vraagt ie gewoon om een warme aai.

www.detailsofart.com

Inzoomen

Zelf inzoomen op de hond, of op een van de andere dieren in het schilderij van Joachim Wtewael? Dan kan met de inzoomtool hieronder.
Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over