'Ziektekiemen bepaalden de Amerikaanse geschiedenis'

Na zijn eerdere boek over Amerika vóór Columbus is er nu 1493. Over wat diens komst ook hier teweegbracht.

AMSTERDAM - In zijn boek 1491 rekende Science-journalist Charles Mann jaren geleden al af met de mythen over het Amerika van vóór de komst van Amerika-'ontdekker' Christoffel Columbus in 1492. De voornaamste boodschap: de 'Nieuwe Wereld' kende een veel dichtere en hoger ontwikkelde bevolking dan lang is gedacht. In zijn nieuwste boek 1493 (Uitgeverij Nieuw Amsterdam; ISBN 978 90 468 1034 7) beschrijft Mann de enorme gevolgen van het transport van mensen, dieren en planten naar de Nieuwe Wereld na Columbus, en de omgekeerde beweging van grondstoffen, planten en dieren naar de rest van de wereld.

Ziekten uit Europa hielden in de Nieuwe Wereld huis en niet andersom. Waarom spreekt u van 'de Columbiaanse uitwisseling'?

'Tweederde van de indiaanse bevolking stierf aan ingevoerde ziekten als pokken, mazelen en griep, waartegen zij geen weerstand hadden. Die dodelijke Europese ziekten zijn bijna allemaal zoönosen, veroorzaakt door van dieren op mensen overgesprongen ziektekiemen, meestal virussen. Die kregen in de Oude Wereld een kans door het lange samenleven van mensen en landbouwhuisdieren. In de Nieuwe Wereld ontbraken zoönosen - mensen hadden nauwelijks inheemse dieren gedomesticeerd. Elanden en bisons waren lang niet zo tembaar als geiten, paarden en koeien.'

Ingevoerde ziektekiemen spelen een cruciale rol in de geschiedenis van de jonge VS?

'Waarschijnlijk speelde uit Afrika afkomstige malaria een grote rol in de ontwikkeling van de Amerikaanse slavernij. In de 15de en 16de eeuw waren donkere slaven in het huishouden heel gewoon; en zo staken zwarte Afrikanen de oceaan over die ook de malariaparasiet meenamen. Het moerassige zuiden van Noord-Amerika vormde ideaal gebied voor de malariaparasiet en de muggen die hem overbrengen, waardoor malaria een groot probleem werd.

'Dat wil zeggen: voor blanken en de indiaanse bevolking. Afrikanen konden, met hun genetische gedeeltelijke immuniteit, tegen malaria. Vandaar dat in de katoenteelt massaal zwarte Afrikanen werden ingezet, hoewel hen invoeren duur was en zij, onder dwang, met tegenzin werkten. Beter een onwillige dan een dode arbeider, zullen de landeigenaren gedacht hebben.'

De uitwisseling pakte vooral goed uit voor de Westerse wereld, lijkt het.

'Van zilver uit Peru en Bolivia, van Amerikaanse tabak, en van rubber voor de snaaraandrijvingen en afdichtingen in de Industriële Revolutie is Europa rijk geworden. De aardappel veranderde de Europese geschiedenis. Het knolgewas heeft een vier keer zo hoge opbrengst als de graangewassen die tot dan het Europese basisvoedsel uitmaakten. Door de aardappel raakten Europeanen weldoorvoed en kon de bevolking groeien, een eerste Groene Revolutie. Een tweede kwam er door de meststof guano, rotseilandjes bedekkende vogelpoep van voor de Peruaanse kust, waardoor de opbrengsten in de landbouw enorm toenamen. Aan de andere kant liftte waarschijnlijk met de guano de schimmel achter aardappelziekte mee. Die infecteerde in Ierland en andere natte delen van Europa bliksemsnel de aardappelaanplant - met als gevolg de catastrofale hongersnoden van halverwege de 19de eeuw. En guanobemesting gaf ook het startschot voor het agro-industriële complex, met zijn chemische meststoffen en bestrijdingsmiddelen. Daarin zitten wij nog steeds vast.'

Een ramp of een zegen, de ontdekking van de Nieuwe Wereld?

'Die heeft positieve en negatieve kanten. Willen wij leven in een wereld zonder tomaten en koffie - ook oorspronkelijk Amerikaans? Maar het klakkeloos verplaatsen van planten en dieren tussen continenten kent grote gevaren. Zoönosen vormen nog altijd een grote bedreiging. Veel problemen van globalisering zijn vooral te wijten aan dommigheid op dat vlak.'

Het klinkt romantisch: de moderne VS die leren van de oude indianen.

'Het Amerikaanse natuurbeleid gaat uit van een oorspronkelijke wildernisnatuur, en mislukt daardoor steeds maar weer. Het Amerikaanse landschap is een cultuurlandschap. Misschien reiken de lessen nog veel verder. Een nieuwe groene revolutie is nodig om de wereldbevolking van straks te voeden. Dat gebeurt niet voor het eerst, de precolumbiaanse indianen kenden dezelfde problemen. De zin van knolgewassen met hoge opbrengst, organische bemestingstechnieken en landgebruik dat ziekten tegengaat, kunnen we van hen leren.'

undefined

Meer over