ZIEKMAKENDE ONZIN

DE sociaal-psychologische context van de Bijlmerenquête blijft me bezighouden. Een paar weken geleden bepleitte ik om bij een enquête naar het handelen van de Nederlandse overheid een variant van 'Ockhams scheermes' toe te passen....

Wat er tot dusver uit de openbare verhoren naar voren is gekomen, bevestigt die stelling. Behalve het onder de pet houden van verkeerde informatie door sommige verkeersleiders, ben ik nog geen voorbeeld tegen gekomen van het opzettelijk misleiden of desinformeren van de politiek of het publiek.

Interessant is welke conclusies er in het geval van het verzwijgen van verkeerde informatie getrokken moeten worden met betrekking tot de ministeriële verantwoordelijkheid. Kan het een minister aangerekend worden dat hij niet op de hoogte is van verkeerde informatie?

Trouwens: wat zou er zijn gebeurd als de minister wel op de hoogte was gesteld en de minister had alarm geslagen omdat ze dacht dat er gif en explosieven aan boord waren. En stel dat de brandweer zich had teruggetrokken en er waren als gevolg daarvan meer slachtoffers gevallen? Welke conclusies met betrekking tot de ministeriële verantwoordelijkheid zou een enquête-commissie dan hebben getrokken?

Ofschoon er waarschijnlijk geen opzettelijke misleiding heeft plaatsgehad, is het publiek toch regelmatig verkeerd geïnformeerd. Daardoor zijn mensen in de Bijlmer dodelijk ongerust geworden en hebben miljoenen burgers de indruk gekregen dat ze belazerd werden. Hoe kan dat?

Het antwoord op die vraag is erg complex en moet worden gezocht in een combinatie van politiek tekortschieten, journalistiek falen en sociaal-psychologische processen. Neem de kwestie van het verarmd uranium. In het El Al-toestel zat, net als in honderden andere vliegtuigen, verarmd uranium als contra-gewicht ter stabilisering van het vliegtuig.

Uit de verhoren is gebleken dat dat voor mensen in de luchtvaart een vertrouwd feit was en dat alle deskundigen wisten dat contact met verarmd uranium voor mensen geen gevaar oplevert. Zelfs bij verbranding en het vrij komen van uraniumoxide lopen mensen bij het blussen van een brand als deze of bij het rommelen in de wrakstukken zelfs in het zwartste scenario geen risico dat de moeite van het vermelden waard is. Het duurt ook praktisch een jaar voor er iemand vragen gaat stellen over het verarmd uranium.

Intussen is zich rond de Bijlmerramp een sfeer aan het ontwikkelen die wel vaker ontstaat als grote onzekerheid en angst samen gaan met een gebrek aan informatie en vertrouwen. De Dreyfuss-affaire, de moord op Kennedy, de pedofiele clowns in Oude Pekela: al die gevallen hebben gemeen dat mensen voor de hand liggende verklaringen niet meer serieus nemen en zeker weten dat er allerlei machinaties plaatsvinden om de waarheid van hen weg te houden.

Zo'n sfeer is ideaal om telkens met nieuwe 'onthullingen' te komen over (verarmd) uranium. Uranium, dat staat voor atoombommen, radio-actieve straling, Tsjernobyl. Of het nu het NOS-journaal was, Nova, Vrij Nederland of De Telegraaf: allemaal scoorden ze met 'uranium'. Nooit heb ik zo'n verhaal gepaard zien gaan met een uitleg waarmee verarmd uranium zich behalve in gewicht onderscheidde van bijvoorbeeld aluminium.

Het past niet om een parlementaire enquête in te stellen naar de wanprestaties van de media. Maar voordat een van de media nog iets beschuldigends schrijft of zegt over het falen van wie dan ook in het drama rond de Bijlmerramp zou men zich toch minstens een pagina lang moeten gaan schamen over alle onzin die daarover in afgelopen jaren is geventileerd.

De enquête-commissie heeft te weinig afstand genomen van die sfeer. Gelukkig is men gaandeweg de enquête voorzichtiger geworden als het gaat om informatie die bij de Bijlmerbewoners tot nieuwe onrust zou hebben kunnen leiden. Maar wat ik bijvoorbeeld van de enquête-commissie verwacht had, was dat men vragen zou hebben gesteld aan Kamerleden, ambtenaren en bewindslieden waarom zij niets hebben gedaan aan het jarenlange horrorverhaal over het verarmde uranium.

Waarom niet een brief geschreven aan alle betrokken Bijlmerbewoners met een uitleg over verarmd uranium? Waarom heb ik minister Borst niet op de tv gezien om uit te leggen dat al die bangmakerij nergens op sloeg?

Ik weet niet of er nog enig hard feit boven tafel komt waardoor er een oorzakelijk verband kan worden gelegd tussen de Bijlmerramp en sommige gezondheidsklachten. Maar als je nagaat dat miljoenen mensen beter worden omdat vele soorten kwakzalvers en andere geluksaanzeggers ze laten geloven dat ze beter kunnen worden, moet je niet verbaasd zijn dat mensen ziek kunnen worden als allerlei onheilsprofeten vijf jaar lang de kans krijgen hun ziekmakende onzin te verspreiden.

Meer over