Ziek van het matras

Zeecontainers worden met het giftige methylbromide gevuld om ongedierte te doden. Maar het spul komt veel later nog steeds vrij, uit kleding, koekjes, medicijnen....

Dit gas voorkomt dat meegereisde, schadelijke, tropische insecten zich in Europa nestelen. Het zijn vluchtige bestrijdingsmiddelen, vooral het uit de landen tuinbouw beruchte methylbromide en in mindere mate insecticiden als chloorpicrine en fosfine. Kliest denkt niet dat mensen zijn gestorven door dampende matrassen, slippers, poefen, kunststof beeldjes en andere plastic snuisterijen. Maar hij sluit niet uit dat sommigen er ziek van zijn geworden.

'Verbanden tussen milieufactoren en geïrriteerde ogen, misselijkheid, hoofdpijn en ademhalingsproblemen zijn moeilijk te bewijzen. Voor 99,9 procent van de consumenten zullen de producten geen problemen opleveren, maar wellicht zijn er specifieke groepen die wel te veel damp binnen krijgen. Dat moeten we verder onderzoeken. Ik ben vooral bezorgd omdat we consumenten opzadelen met een meetbare en vermijdbare blootstelling aan een stof die we ongewenst achten.'

Het RIVM-rapport, dat deze week werd gepresenteerd, is de jongste stap in de al drie jaar durende strijd van de VROM-inspectie tegen het in het buitenland begassen van zeecontainers. Diverse keren werden havenwerkers, douanemensen en winkelpersoneel onwel. Soms moesten schepen vanuit Rotterdam naar zee terugkeren vanwege gevaar voor omwonenden. In 2002 concludeerde de inspectie na een steekproef van ruim driehonderd containers dat 20 procent ervan gasvormige bestrijdingsmiddelen bevat, waarvan een op de vijf in voor werknemers ontoelaatbare doses.

Ook bleek dat 80 procent van die containers ten onrechte wordt begast. 'Er is geen wettelijke noodzaak omdat er geen (stuw)hout in die containers zit. Toch gooit men blikjes methylbromide of fosfinepillen in zo'n container met als idee: baat het niet, het schaadt ook niet', zegt drs. Albert Klingenberg, afdelingshoofd bij de VROM-Inspectie Zuid-West.

Ozonlaag

Maar het schaadt dus wel. De bestrijdingsmiddelen tasten onder meer de ozonlaag aan. Mede daarom probeert Nederland het gebruik van methylbromide uit te bannen. In 2003 werd er zo'n vijf ton van gebruikt voor zeer specifieke toepassingen. De met zeecontainers meegekomen en in Nederland uitgestoten hoeveelheid methylbromide is daarvan het honderdvoudige.

En de VROMinspectie verwacht dat dit nog fors zal toenemen. Per 1 maart worden in Europa nieuwe richtlijnen van kracht die voorschrijven dat al het stuwhout in containers, zoals pallets, is behandeld tegen insecten. Door verhitting of met methylbromide. Het is, zeker de komende jaren, onwaarschijnlijk dat methylbromide wordt vervangen door het duurdere verhitten. Ook Nederlandse containers met exportproducten zullen daardoor vaker onder gas worden gezet. Dat zal, aldus de inspectie, het verbruik van methylbromide in Nederland naar dertig ton per jaar doen stijgen.

Methylbromide is vooral schadelijk voor de mensen die de zeecontainers en hun lading openen. 'Zelden zijn containers voorzien van stickers of papieren waaruit de begassing blijkt', zegt Klingenberg. 'Wij ontdekten dat het vaak lang duurt voor een container volledig ontgast is, waarschijnlijk doordat de aanwezige goederen het gas hebben opgenomen en waar het vervolgens langzaam uitdampt.'

Uit het RIVM-rapport blijkt dat dit bij driekwart van de onderzochte producten inderdaad zo is. Klingenberg: 'Dus komen methylbromide en andere bestrijdingsmiddelen ook bij de mensen thuis vrij. Soms - zoals in het geval van matrassen - wel tot bijna een jaar na het openen van de container. Daar zijn wij van geschrokken.'

Zelfs in begaste partijen paracetamol, antidepressiva en kinine werd broom aangetroffen, evenals in chocoladekoekjes, snoepjes en mie. Klingenberg: 'Wellicht bindt het methylbromide aan het medicijn en de voedingsmiddelen. Of de medicijnen daardoor onwerkzaam zijn geworden, weten we niet. Maar methylbromide hoort er niet in thuis. De partijen staan daarom klaar om te worden vernietigd.' Enkele tientallen containers zijn tegengehouden.

Ook Klingenberg durft niet te zeggen dat er mensen door begaste producten onwel werden of zijn gestorven. Want direct dodelijk is de hoeveelheid damp slechts in hoge doses. Ruwe schattingen geven aan dat de blootstelling aan methylbromide en chloorpicrine via de luchtwegen uit bijvoorbeeld een matras ongeveer een factor duizend ligt onder de aanvaardbare normen. Maar wie kent de blootstelling van een baby die zijn matrasje opwarmt, vijftien uur per dag onder een dekbedje ligt en ook via de huid wordt blootgesteld?

Oraal

Klingenberg: 'We weten dat methylbromide door de huid dringt, maar kennen daarvan geen blootstellingsnormen. Mede daarom zijn matrassen een prominent voorbeeld van waar we geen methylbromide in willen hebben. Onze zorgen betreffen verder vooral kussens, kleding en schoeisel en oraal ingenomen producten als medicijnen en voeding.'

Hoewel de hoeveelheid bestrijdingsmiddelen die producten opnemen, in de orde van tientallen milligrammen per kilo product liggen, gaat het bij de uiteindelijke blootstelling slechts om tienden van microgrammen per kubieke meter lucht, een factor tienduizend minder. Toch zijn toxicologen er niet gerust op. 'Producten met hoeveelheden van milligrammen gas per kilogram moeten we niet willen. Het is uitermate zorgelijk', reageert prof. dr. Martin van den Berg, toxicoloog aan de Universiteit Utrecht.

De verontreiniging van medicijnen en voedingsproducten vindt Van den Berg onaanvaardbaar. 'Deze kan tot bijwerkingen leiden en het is de vraag of het medicijn nog werkzaam is. De tientallen milligrammen methylbromide en chloorpicrine in de voeding zijn voldoende om gezondheidsschade te veroorzaken.'

Ook toxicoloog dr. Tinka Murk van Wageningen Universiteit bepleit voorzichtigheid. Hoewel de grootste blootstelling kort is, wil zij haar kind niet op zo'n matras.

'Ik ben er niet gerust op. Een zuigeling tien maanden lang, vijftien uur per dag op zo'n dampend matras. Kinderen kunnen een kwetsbaar zenuwstelsel, longen en hart hebben. Uiteraard is ook het begassen van noten en koekjes ongewenst. Het effect ervan lijkt echter gering. Je moet er dan zoveel van eten dat dit ernstiger kan zijn dan het bestrijdingsmiddel.'

Omdat de meeste damp ontsnapt in de eerste tientallen uren na opening van de container, verwacht Murk wel gezondheidsproblemen voor de lossers van de containers.

Het steekt alle betrokkenen dat het om een vermijdbaar probleem gaat. Tachtig procent van de containers wordt immers ten onrechte begast. 'Als dat nu stopt, kan men proberen de resterende 20 procent alternatief te behandelen', zegt Klingenberg, die het inconsequent vindt dat de nieuwste internationale afspraken juist begassing met methylbromide adviseert.

'Dit kan door achteloosheid gewoon voortgaan', meent onderzoeker Kliest. 'Ze denken in Azië dat ze ons een plezier doen en vrezen waarschijnlijk claims als containers vol insecten zitten.' De kans dat dit gebeurt, is echter zeer gering, denkt toxicoloog Van den Berg. Hij noemt begassing een paardenmiddel. 'Die enkele kakkerlak die op zo'n slippertje zou meekomen, weegt niet op tegen de mogelijke gezondheidsschade.'

Meer over